Chuồn chuồn tre Thạch Xá "cháy hàng" dịp Tết, nghệ nhân vẫn canh cánh nỗi lo

Lo nhất không phải đầu ra

Nằm kế bên chùa Tây Phương cổ kính, làng nghề chuồn chuồn tre Thạch Xá (xã Tây Phương, Hà Nội) từ lâu đã trở thành địa chỉ quen thuộc với du khách trong và ngoài nước. Dù không phải là làng nghề truyền thống lâu đời, mới hình thành hơn 20 năm trở lại đây, song những sản phẩm thủ công tinh tế được tạo nên từ đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân nơi đây đã tạo dấu ấn riêng, thu hút sự quan tâm đặc biệt của thị trường.

Nếu như trước đây, người dân phải lặn lội đi tìm đầu ra thì nay, chuồn chuồn Thạch Xá đã có chỗ đứng vững chắc. Thương hiệu "chuồn chuồn tre Thạch Xá" trở thành món quà lưu niệm ý nghĩa, được các cơ sở và thương lái đặt hàng với số lượng lớn.

Tuy nhiên, đằng sau sự tấp nập của những đơn hàng là nỗi trăn trở về nhân lực. Cô Xoan, chủ xưởng sản xuất Liên Xoan, chia sẻ một thực tế đầy lo âu: "Xưởng tôi đã phải ngừng nhận đơn hàng từ đầu tháng 12 âm lịch vì không làm kịp. Hiện nay cái lo nhất của người làm nghề không phải là đầu ra mà là người làm. Vì là nghề thủ công tỉ mỉ nhưng thu nhập không cao bằng nghề mộc và các nghề khác trong vùng nên thanh niên không mặn mà. Ngay cả các con tôi cũng chọn công việc khác chứ không theo nghề".

Do đặc thù là nghề thủ công, đòi hỏi sự tỉ mỉ và tay nghề cao, trong khi thu nhập chỉ ở mức trung bình, nên chuồn chuồn tre khó cạnh tranh với các ngành nghề khác trong khu vực.

Cô Xoan cũng cho biết thêm, hiện cơ sở của cô có 7 - 8 người làm, mỗi ngày làm ra khoảng 500 sản phẩm, bán với giá từ 10.000 đồng đến 30.000 nghìn/1 con tùy kích cỡ. Tuy nhiên, vẫn không đủ đáp ứng nhu cầu của thị trường dịp cuối năm.

Dù còn nhiều trăn trở, cô Xoan cũng như những người thợ khác trong làng vẫn miệt mài bên từng cánh chuồn chuồn, với mong muốn giữ nghề và đáp ứng phần nào nhu cầu thị trường dịp Tết. Với họ, mỗi sản phẩm không chỉ là hàng hóa, mà còn là kết tinh của sự khéo léo, kiên nhẫn và niềm tự hào về một nghề thủ công độc đáo.

Cô Xoan miệt mà làm việc để kịp trả đơn cho khách.

Nghệ thuật từ nguyên lý cân bằng trọng lực

Điều khiến chuồn chuồn tre Thạch Xá trở nên đặc biệt chính là khả năng "đậu" được trên mọi bề mặt, từ đầu ngón tay, cành cây đến mép bàn mà không cần bất kỳ động cơ hay thiết bị hỗ trợ nào. Tất cả đều dựa trên nguyên lý cân bằng trọng lực chính xác đến từng milimet.

Để làm nên một chú chuồn chuồn nhỏ xinh, người thợ phải trải qua hàng loạt công đoạn tỉ mỉ: từ chọn tre, cạo vỏ, phơi khô, sấy trắng đến tạo hình. Tre được chặt làm thân, khoan lỗ, vuốt đuôi và hơ mỏ để tạo độ cong. Sau đó là vót cánh, mài đầu và lắp ghép thành một con chuồn chuồn mộc.

Để tạo ra chuồn chuồn tre "đậu" được trên mọi bề mặt đòi hỏi người thợ phải có tay nghề cao.

Nghệ nhân Đỗ Văn Liên chia sẻ về công đoạn khó nhất: "Khó nhất là khâu mài cánh, chắp cánh vào thân và cân bằng. Lực đối xứng phải chuẩn tuyệt đối, hai cánh phải đều nhau như một thì khi gắn vào thân mới tạo được trọng tâm dồn về phía mũi đầu. Chỉ cần sai lệch một chút, chuồn chuồn sẽ không thể tự đậu được. Đây là kỹ thuật đòi hỏi người thợ phải có kinh nghiệm lâu năm, khoan phải chính xác, uốn mỏ phải đều tay".

Không chỉ dừng lại ở chuồn chuồn, người thợ còn khéo léo tạo ra bướm, chim với đủ kích cỡ.

Sau khi vượt qua "bài kiểm tra" thăng bằng, những chú chuồn chuồn sẽ khoác lên mình lớp sơn rực rỡ với đủ loại hoa văn, họa tiết do chính người thợ Thạch Xá tự tay sáng tạo. Chính sự mộc mạc nhưng đầy tính nghệ thuật này đã tạo nên sức hút riêng biệt cho sản phẩm nơi đây. Không chỉ dừng lại ở chuồn chuồn, người dân còn khéo léo tạo ra bướm, chim với đủ kích cỡ, màu sắc, làm đa dạng thêm danh mục sản phẩm của làng nghề.

Giữa nhịp sống hiện đại đầy biến động, những cánh chuồn chuồn tre Thạch Xá vẫn lặng lẽ "bay", mang theo ký ức của làng quê, sự tài hoa của bàn tay thủ công và tình yêu bền bỉ dành cho văn hóa dân gian. Việc giữ gìn và phát triển chuồn chuồn tre Thạch Xá không chỉ là câu chuyện của một làng nghề non trẻ, mà còn là lời nhắc nhở về giá trị của lao động thủ công và trách nhiệm tiếp nối những nét đẹp truyền thống, để dòng chảy văn hóa dân tộc tiếp tục hiện diện bền bỉ trong đời sống hôm nay.

Tham khảo thêm

Khai mở sức mạnh văn hóa Việt Nam - Bài 1: Sứ mệnh đi trước “soi đường”

Quốc Tiệp