Làng mây tre đan Phú Vinh trước nỗi lo đứt gãy thế hệ kế cận

Giữa nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày, khi nhắc đến Phú Vinh, người dân nơi đây vẫn tự hào kể lại câu chuyện về ngôi làng đã hình thành cách đây hơn 400 năm. Thuở ban đầu, làng có tên Phú Hoa Trang, với hàm ý "trời phú cho dân có bàn tay lụa", bởi cư dân nơi đây nổi tiếng khéo léo trong nghề đan lát. Trải qua thời gian, làng đổi tên thành Phú Vinh, gắn với những sản phẩm mây tre đan tinh xảo, từng được chọn để phục vụ cung vua, phủ chúa. Ngày nay, làng nghề mây tre đan Phú Vinh thuộc xã Phú Nghĩa, Tp. Hà Nội, vẫn được xem là một trong những cái nôi của nghề mây tre truyền thống.

Những người thợ thủ công tại Phú Vinh vẫn miệt mài với công việc giữa nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày.

Theo lời kể của các bậc cao niên, đã có thời gần như toàn bộ hộ dân Phú Vinh đều sống bằng nghề mây tre đan. Nghề phổ biến đến mức, từ người già đến trẻ nhỏ đều có thể tham gia, ít nhất là làm ra những sản phẩm đơn giản. Thế nhưng, dòng chảy của thời gian và những biến động kinh tế đã khiến bức tranh ấy dần thay đổi. Hiện nay, chỉ còn khoảng 70% số hộ trong làng duy trì nghề, mỗi gia đình chỉ có 1–2 lao động tham gia, chủ yếu là phụ nữ và người lớn tuổi.

Thực trạng này khiến nhiều nghệ nhân không khỏi lo lắng. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh, Chủ tịch Hội mây tre đan xã Phú Nghĩa, thẳng thắn cho biết: "Điều đáng lo nhất là nguy cơ đứt gãy thế hệ. Lớp trẻ dưới 25 tuổi gần như không còn biết làm nghề nữa". Theo ông Tĩnh, nếu không có lực lượng kế cận, làng nghề khó tránh khỏi nguy cơ mai một, dù sản phẩm vẫn có thị trường.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh.

Nguyên nhân của sự thiếu hụt nhân lực kế tiếp đến từ nhiều phía, nhưng cốt lõi vẫn là bài toán kinh tế. Làng nghề từng trải qua giai đoạn dài khó khăn, việc làm bấp bênh. Ngay cả hiện tại, do đặc thù là nghề thủ công truyền thống, thu nhập của người thợ chưa cao, bình quân chỉ khoảng 6–7 triệu đồng mỗi tháng, khó có thể cạnh tranh với các ngành nghề khác. Mức thu nhập này chưa đủ tạo động lực để người trẻ gắn bó lâu dài.

Chị Hân, người sinh ra trong gia đình có nhiều đời làm nghề, chia sẻ rằng các con chị hiện đều đã rẽ sang hướng khác. "Tôi rất đau đáu chuyện giữ nghề của cha ông, nhưng cũng không nỡ kéo các con về làm khi thu nhập chưa xứng đáng với công sức bỏ ra. Các cháu còn trẻ, còn nhiều lựa chọn", chị nói. Nỗi trăn trở của chị Hân cũng là tâm sự chung của không ít gia đình trong làng.

Những người bám trụ với nghề chủ yếu là phụ nữ và người cao tuổi.

Bởi vậy, hiện nay những người bám trụ với nghề chủ yếu là phụ nữ và người cao tuổi – những người không có điều kiện đi làm ăn xa. Nhiều thợ giỏi từng rời nghề để mưu sinh bằng công việc khác vẫn cho biết, họ sẵn sàng quay lại nếu sản xuất ổn định hơn và thu nhập có thể ngang bằng với các ngành nghề trong khu vực.

Không chỉ thiếu nhân lực, làng nghề Phú Vinh còn đối mặt với những khó khăn về mặt bằng sản xuất. Phần lớn các hộ phải tận dụng chính không gian sinh hoạt làm xưởng, vừa chật hẹp vừa tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ do vật liệu mây tre dễ bắt lửa. Trong năm qua, làng đã xảy ra một số vụ cháy, rất may chưa gây thiệt hại lớn. Bên cạnh đó, nguồn nguyên liệu ngày càng khan hiếm, giá đầu vào tăng trong khi giá đầu ra nhiều thời điểm còn phụ thuộc thị trường, càng khiến người làm nghề thêm áp lực.

Trước những thách thức ấy, vẫn có những người con Phú Vinh lựa chọn cách đi mới để giữ nghề. Không chỉ đổi mới mẫu mã, phương thức sản xuất, họ còn kết hợp phát triển du lịch làng nghề, chủ động tìm hiểu thị trường và nhu cầu của khách hàng. Tiêu biểu là Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Văn Hạnh, người đã tạo dựng được dấu ấn với các sản phẩm mây tre giang đan có thiết kế đẹp, tính ứng dụng cao, đáp ứng thị hiếu hiện đại và xuất khẩu sang nhiều quốc gia, trong đó có Nhật Bản – thị trường đòi hỏi khắt khe về chất lượng và sự tinh tế.

Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Văn Hạnh nhiệt tình giới thiệu các sản phẩm tâm đắc của mình.

Không gian sản xuất của anh Hạnh hiện cũng trở thành điểm đến quen thuộc của du khách trong và ngoài nước, cũng như các đoàn học sinh, sinh viên đến tìm hiểu về nghề truyền thống. Bản thân anh luôn chủ động tham gia các hội thảo, giao lưu trong và ngoài nước để học hỏi, cập nhật xu hướng, từ đó nâng tầm sản phẩm làng nghề.

Sản phẩm mây tre đan Phú Vinh hiện tại đa dạng về chủng loại và mẫu mã.

Theo ông Nguyễn Văn Tĩnh, phát triển du lịch làng nghề ban đầu có gây xáo trộn nhịp sản xuất, nhưng về sau lại mang đến nhiều giá trị tích cực. "Khách du lịch không chỉ là người tiêu dùng mà còn là nguồn gợi ý rất hiệu quả về mẫu mã, công năng và đối tượng sử dụng sản phẩm cho làng nghề", ông Tĩnh nhận định.

Giữ lửa cho làng nghề mây tre đan Phú Vinh, vì thế, không chỉ là câu chuyện bảo tồn một nghề thủ công truyền thống, mà còn là bài toán về sinh kế, sáng tạo và sự thích ứng. Khi những giá trị xưa được tiếp sức bằng tư duy mới, làng nghề mới có thể tiếp tục tồn tại và phát triển bền vững trong đời sống đương đại.

Tham khảo thêm

Mùa cao điểm du lịch, mùa cao trào lừa đảo

Quốc Tiệp