Giữa những âm thanh rộn ràng của ngày đầu năm mới, khi nhiều nơi còn chìm trong dư vị sum họp gia đình, dưới chân núi Trường Úc, xã Tuy Phước, tỉnh Gia Lai, người dân bắt đầu một cuộc gặp gỡ đặc biệt.
Người dân đi chợ Gò mua trầu cau với mong muốn mua lộc đầu năm
Không biển hiệu rực rỡ, không sạp hàng kiên cố, cũng chẳng có những lời mặc cả quen thuộc của chợ búa thường ngày, chợ Gò vẫn lặng lẽ tồn tại hàng trăm năm qua như một lời hẹn đầu xuân mà người dân miền đất võ luôn giữ gìn.
Mỗi năm chỉ họp duy nhất vào sáng mùng 1 Tết, phiên chợ nhỏ này lại thu hút hàng vạn người tìm đến, không hẳn để mua bán mà để "mua" cảm giác bình an, mang về chút lộc đầu năm và tìm lại những giá trị truyền thống tưởng chừng đã phai nhạt theo thời gian.
Khi mua bán trở thành lời chúc đầu xuân
Như mọi năm, tờ mờ sáng mùng 1 Tết năm nay (17-2), khi sương còn phủ nhẹ trên cánh đồng, những người bán đã bày hàng trên bãi đất trống dưới chân núi. Chỉ vài tấm bạt trải vội, vài rổ trầu cau, ít quả sung, nắm muối trắng hay mớ rau xanh mơn mởn – tất cả đều là sản vật "cây nhà lá vườn" của cư dân quanh vùng.
Không gian chợ không ồn ào, chen lấn như nhiều phiên chợ khác. Người bán nhẹ nhàng mời chào, người mua thong thả lựa chọn. Giá cả được nói ra đơn giản và gần như không ai trả giá. Sự vắng bóng của việc mặc cả lại trở thành điều đặc biệt nhất – như thể mỗi cuộc trao đổi đều là một lời chúc phúc hơn là giao dịch thương mại.
Với nhiều người dân Gia Lai, đi chợ Gò là một nghi thức mở đầu năm mới. Bà Huỳnh Thu Thủy (64 tuổi; trú phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai) cho biết gần 15 năm nay, sáng mùng 1 nào bà cũng đến chợ dù nhà cách hơn 10 km.
"Đi chợ Gò không phải vì cần mua gì nhiều, mà để gặp gỡ nhau, chúc nhau sức khỏe. Mỗi lần về thấy lòng nhẹ nhàng, như được tiếp thêm năng lượng cho cả năm" - bà Thủy bày tỏ.
Tại phiên chợ Gò, người bán không hề nói thách và người mua cũng không trả giá
Người đi chợ Gò thường chọn mua trầu cau để dâng bàn thờ tổ tiên, mua muối theo quan niệm "đầu năm mua muối" cầu mong sự mặn mà, đậm đà trong cuộc sống, hay mang về những cành lá xanh như lời chúc về sự sinh sôi, may mắn.
Ngoài khu vực mua bán, không khí hội xuân lan tỏa với những tiết mục múa lân rộn ràng, tiếng hô bài chòi đối đáp, những bàn cờ tướng thu hút người cao tuổi và màn biểu diễn võ cổ truyền gợi nhớ về miền đất Tây Sơn thượng võ. Mùi thơm của nem Chợ Huyện, rượu nếp Trường Úc hay chim mía Lộc Lễ hòa vào gió sớm, khiến phiên chợ trở thành một bức tranh văn hóa sống động.
Một phiên chợ mang ký ức cộng đồng
Nguồn gốc chợ Gò vẫn còn là câu chuyện nhiều lớp lang. Truyền miệng dân gian cho rằng phiên chợ xuất hiện từ thời Tây Sơn, khi các tướng lĩnh đóng quân tại khu vực này đã tổ chức trò chơi cho binh lính vào dịp Tết để vơi nỗi nhớ nhà. Người dân quanh vùng kéo đến góp vui, mang theo sản vật trao đổi, lâu dần thành lệ họp chợ đầu xuân.
Tuy vậy, theo các nhà nghiên cứu, chưa có tư liệu lịch sử chính thống khẳng định mối liên hệ truyền thống họp chợ này với nhà Tây Sơn. Một giả thuyết khác cho rằng chợ hình thành từ thế kỷ XVII – XVIII, khi người Việt di cư đến Tuy Phước lập làng. Trong những ngày đầu năm, họ tụ họp tại gò đất cao ráo để gặp gỡ, chúc phúc và trao đổi nông sản – một sinh hoạt mang đậm dấu ấn văn minh nông nghiệp.
Mặt hàng bày bán ở chợ Gò chủ yếu là sản vật "cây nhà lá vườn"
Dù xuất phát từ đâu, chợ Gò đã trở thành ký ức chung của nhiều thế hệ. Người già kể rằng phiên chợ chỉ gián đoạn trong thời kỳ chiến tranh chống Pháp vì lo ngại bom đạn, còn lại năm nào cũng đông vui.
Sự tồn tại của chợ Gò giữa thời hiện đại mang nhiều ý nghĩa hơn một hoạt động văn hóa. Đó là minh chứng cho nhu cầu kết nối cộng đồng – nơi con người tìm lại nhịp sống chậm, gặp nhau bằng sự chân thành thay vì sự vội vã.
Trong những năm gần đây, chính quyền địa phương đưa chợ Gò vào chuỗi hoạt động "vui chơi ngày Tết", bổ sung các chương trình văn nghệ, trò chơi dân gian nhằm thu hút du khách. Tuy vậy, điều khiến người ta quay lại vẫn là tinh thần nguyên bản: Sự giản dị, hiền hòa và nét đẹp của một phiên chợ không nói thách, không trả giá.
Dòng người đã đổ về khu vực chợ Gò để “mở hàng” đầu năm.
Bà Lê Thị Vinh Hương, Bí thư Đảng uỷ xã Tuy Phước, cho biết qua hàng trăm năm tồn tại, đến nay, chợ Gò cơ bản vẫn giữ được nét truyền thống vốn có và có chiều hướng phát triển phong phú hơn. Bên cạnh đó, những năm gần đây, địa phương đã đưa chợ Gò vào danh mục "vui chơi ngày Tết", vì vậy các trò chơi dân gian và cảnh bán mua cũng xôm tụ, bài bản hơn.
Năm 2011, chợ Gò được Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam xếp vào danh sách "100 phiên chợ độc đáo nhất Việt Nam". Với người dân Gia Lai, danh hiệu ấy chỉ là một dấu mốc nhỏ.
Điều quan trọng hơn là mỗi mùa xuân, khi mặt trời vừa ló rạng trên núi Trường Úc, dòng người lại tìm về đây – như tìm về một phần ký ức chung, nơi họ gửi gắm hy vọng và bắt đầu năm mới bằng những điều giản dị nhất.