Làng cổ Đông Sơn trước thuộc xã Đông Giang, huyện Đông Sơn xưa, sau là TP Thanh Hóa và giờ là phường Hàm Rồng, tỉnh Thanh Hóa. Theo tài liệu khảo cổ học, từ thời các vua Hùng dựng nước, làng đã được hình thành, là nơi sinh sống của người Việt cổ với một nền văn minh lúa nước phát triển vô cùng rực rỡ.
Một góc làng cổ Đông Sơn nhìn ra dòng sông Mã
Năm 1924, ngôi làng này bất ngờ được biết đến khi lão nông Nguyễn Văn Nắm phát hiện được nhiều đồ cổ bằng đồng, trong đó có một chiếc trống đồng, trong một lần đi đánh cá dọc sông Mã.
Sau đó, người Pháp cho khai quật làng cổ Đông Sơn và tìm ra rất nhiều cổ vật có giá trị khác. Năm 1934, nhà nghiên cứu người Áo R.Heine Geldern đã đề nghị công nhận nền "văn minh Đông Sơn" là nền văn minh tiêu biểu của Việt Nam thời kỳ đầu dựng nước và đến nay, tên làng Đông Sơn đã trở thành tên gọi cho một nền văn hóa khảo cổ học nổi tiếng thế giới - nền văn hóa Đông Sơn.
Trải qua hàng trăm năm, làng cổ Đông Sơn vẫn gìn giữ được nét đẹp của làng quê vùng Bắc Trung bộ với những con ngõ đậm rêu phong theo thời gian
Bên cạnh giá trị về khảo cổ, làng còn mang đậm dấu ấn kiến trúc nông thôn Việt Nam với kết cấu xóm làng, kiến trúc nhà cửa được xem là điển hình.
Ngày nay, làng cổ Đông Sơn nằm thu mình giữa một thung lũng nhỏ, được bao bọc xung quanh là những ngọn núi cao. Theo thời gian, những nét xưa ở làng cổ dần mai một, chỉ còn lại số ít vài ngôi nhà cổ, những con ngõ nhỏ được lát bằng gạch chỉ đỏ. Trong đó, nổi bật nhất có 4 con ngõ được dân làng đặt tên là Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng vẫn mang đậm dấu ấn của làng Việt cổ.
Những con ngõ nhuốm màu thời gian nơi làng cổ Đông Sơn
Làng trước đây được chia thành 6 làng nhỏ, với làng Văn - người học chữ Nho; làng Võ - người đi lính; làng Nhạc - người chơi nhạc; làng Hộ - người trông coi Văn Thánh... Đến nay, người trong làng vẫn tuân thủ những hương ước của làng, với những quy định cụ thể về tang tế, hôn lễ, tế tự...
Đến với làng cổ Đông Sơn là đến với những ngôi nhà cổ có tuổi đời hàng trăm năm. Ngôi nhà của ông Lương Trọng Duệ, ở ngõ Trí được xây dựng từ khoảng hơn 200 năm trước. Căn nhà ban đầu được cất với một nhà chính 3 gian, 2 chái bằng gỗ tốt, lợp ngói âm dương. Các vì, kèo, xà, bẩy... chạm trổ công phu, cầu kỳ mang đậm dấu ấn điêu khắc truyền thống. Ngoài nhà chính còn có 2 nhà ngang đều là nhà 3 gian cũng được những người thợ kỳ công xây cất. Nhà được xây bằng gạch chỉ mỏng, phần mái hiên cũng được lợp ngói.
Ngôi nhà cổ hơn 200 năm tuổi của gia đình ông Lương Trọng Duệ
Tại làng cổ Đông Sơn hiện vẫn còn 13 ngôi nhà cổ có tuổi đời hơn 100 năm đến 200 năm tuổi
Bàn thờ, các vì, kèo, cột gỗ được chạm trổ công phu, mang đậm dấu ấn thời gian
Trước cửa chính có hè gắn mành trúc đan hình vuông, cùng với mục đích bình phong còn buộc mỗi người khi ra vào đều phải đi từ hai bên, thể hiện sự tôn nghiêm, lòng thành kính của bề dưới với bề trên. Bởi phía sau tấm mành trúc, bên trong ngôi nhà là nơi thiêng liêng nhất - đặt bàn thờ tổ tiên. Năm 2006, ngôi nhà của ông Duệ đã được công nhận là di tích lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh.
Ngoài ngôi nhà của cụ Duệ, hiện làng cổ Đông Sơn vẫn còn 12 ngôi nhà cổ trên trăm tuổi và cả giếng cổ hơn 2.000 năm tuổi.
Một chiếc giếng cổ có hàng trăm năm ở làng cổ Đông Sơn
Hiện nay, làng cổ Đông Sơn đang trở thành điểm đến hút khách du lịch, bởi nơi đây không chỉ có không gian yên bình mà con có quần thể di tích, danh thắng nổi tiếng, như: đền thờ Đệ nhị Thần hoàng Trịnh Thế Lợi, Cẩm hoa thị vệ đời Lê, người có công lập nên làng cổ Đông Sơn, khi mất được người dân chôn cất tại gò cao nhất trong làng.
Trong nhiều năm trở lại đây, chính quyền phường Hàm Rồng đã tổ chức nhiều hoạt động "Tết xưa làng cổ" nhằm lan tỏa những nét đẹp, giá trị văn hóa truyền thống, tạo điểm nhấn để người dân, du khách khi tới làng cổ như được sống lại với những ký ức xưa từ những hoạt động trải nghiệm, từ những gian hàng chợ quê mộc mạc.
Chương trình "Tết xưa làng cổ" được tổ chức hàng năm đã thu hút rất đông du khách tới tham quan, chụp hình, lưu lại những khoảnh khác thanh xuân
Nhiều người dù đi làm ăn xa, ngày Tết cũng tìm về làng cổ để gặp lại người dân, người quen. Họ gặp nhau tay bắt mặt mừng, kể về những chuyện xưa cũ
Bà Lê Thị Thanh, Phó Chủ tịch UBND phường Hàm Rồng, cho biết thông qua chuỗi hoạt động "Tết xưa làng cổ", phường Hàm Rồng mong muốn nhân dân và du khách du Xuân sẽ trực tiếp cảm nhận và trải nghiệm phiên chợ Tết xưa của người Việt, thưởng thức ẩm thực hương vị quê hương, qua đó gìn giữ những giá trị văn hóa tốt đẹp, là địa chỉ tham quan thú vị, góp phần giáo dục truyền thống, tạo điều kiện cho thế hệ trẻ trải nghiệm hoạt động Tết Nguyên đán đầy đủ, ý nghĩa hơn.