Năm nay, tết Hàn thực, mùng 3/3 âm lịch, rơi vào Chủ nhật, ngày 19/4/2026 dương lịch.
"Hàn" là lạnh, "thực" là ăn. Theo đó, tết Hàn thực là ngày lễ ăn đồ mát, lạnh. Vào ngày ngày, nhiều gia đình tự xay bột, đồ đỗ xanh, làm bánh trôi, bánh chay, nấu xôi chè lễ Phật và cúng gia tiên, ai không có điều kiện, thời gian thì ra chợ mua bánh mang về lễ.
Ảnh minh họa: Nguyễn Thảo
Phong tục này có nguồn gốc từ Trung Quốc theo một câu chuyện được truyền tụng nhiều đời.
Chuyện kể rằng, vào thời Xuân Thu (770 - 221), vua Tấn Văn Công nước Tấn phải bỏ nước lưu vong, sống cảnh "nay trú nước Tề, mai ở nước Sở".
Lúc đó có một hiền sĩ tên là Giới Tử Thôi theo phò vua. Một hôm, trên đường lánh nạn, lương thực cạn kiệt, Giới Tử Thôi lén cắt một miếng thịt ở đùi của mình để nấu, dâng vua. Vua ăn xong, hỏi ra mới biết, đem lòng cảm kích vô cùng.
Giới Tử Thôi phò vua Tấn Văn Công suốt 19 năm, cùng nhau nếm mật nằm gai, khổ luyện thành tài. Về sau, Tấn Văn Công giành lại được ngôi vương, trở về làm vua nước Tấn, phong thưởng rất hậu cho những người có công nhưng lại quên mất Giới Tử Thôi.
Giới Tử Thôi cũng không oán giận gì, nghĩ mình phò vua là chuyện nên làm. Ông cho rằng những việc đó đâu có gì đáng nói. Ông về nhà đưa mẹ vào núi Điền Sơn ở ẩn. Tấn Văn Công về sau nhớ ra, cho người đi tìm Tử Thôi. Nhưng Tử Thôi nhất quyết không quay về lĩnh thưởng.
Tấn Văn Công ra lệnh đốt rừng nhằm thúc ép Tử Thôi quay về. Không ngờ Tử Thôi quyết chí, hai mẹ con cùng chịu chết cháy trong rừng. Hôm ấy là ngày 3/3 âm lịch. Nhà vua hối hận cho lập miếu thờ. Hằng năm, cứ đến ngày 3/3 âm lịch, dân bị cấm dùng lửa nấu ăn, ngay cả việc làm cỗ cúng cũng phải làm từ hôm trước. Từ đó, ngày này được coi là tết Hàn thực.
Tuy có nguồn gốc từ Trung Quốc nhưng Tết Hàn thực của người Việt vẫn mang ý nghĩa, sắc thái riêng, đậm chất Việt.
Vào ngày mùng 3/3 âm lịch hằng năm, người dân đều ăn đồ nấu chín để nguội với tấm lòng thành kính nhằm tưởng nhớ đến công ơn dưỡng dục của những người đã khuất. Tục lệ này không chỉ là nét đẹp văn hóa đặc sắc mà còn là một nét đẹp trong nền văn hóa ẩm thực của người Việt.
Khác với tết Hàn thực ở Trung Quốc, vào ngày này người Việt không kiêng lửa, vẫn nấu nướng như bình thường. Điều đặc biệt, người Việt còn sáng tạo nên bánh trôi, bánh chay với ý nghĩa tượng trưng đó là những thức ăn nguội - hàn thực.
Tết Hàn thực của người Việt chủ yếu mang ý nghĩa hướng về cội nguồn, tưởng nhớ công lao của những người đã khuất. Và cũng trong dịp này, dù ai đi đâu, ở đâu đến ngày mùng 3/3 âm lịch cũng cố gắng về với gia đình.
