Nhà vườn, nhà rường Huế: Di sản sống giữa vòng xoáy hiện đại hóa

Thách thức bảo tồn nhà vườn, nhà rường Huế

Ngày 16/5, trao đổi với Người Đưa Tin, ông Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Tp.Huế cho biết, trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, công tác bảo tồn nhà vườn, nhà rường ở Huế đang đứng trước nhiều thách thức lớn. Trước hết là áp lực về đất đai và nhu cầu phát triển hạ tầng đô thị. Nhiều khu vực từng là không gian nhà vườn truyền thống nay dần bị chia tách, thu hẹp diện tích hoặc chuyển đổi công năng. Điều này làm phá vỡ cấu trúc cảnh quan đặc trưng vốn là linh hồn của nhà vườn Huế.

Theo ông Hải, một khó khăn khác là chi phí bảo tồn, trùng tu nhà rường rất lớn, trong khi phần lớn chủ sở hữu là người dân, điều kiện kinh tế còn hạn chế. Việc tìm kiếm vật liệu truyền thống, đội ngũ thợ thủ công am hiểu kỹ thuật cổ cũng ngày càng khó khăn.

Bên cạnh đó, tác động của thiên tai, khí hậu khắc nghiệt miền Trung khiến nhiều công trình xuống cấp nhanh. Một bộ phận người dân, đặc biệt thế hệ trẻ, cũng chưa thực sự nhận thức đầy đủ giá trị văn hóa và kinh tế lâu dài của nhà rường, dẫn đến tình trạng cải tạo tùy tiện hoặc bán tháo các cấu kiện cổ.

Theo Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Tp.Huế, Huế không thể phát triển theo hướng đô thị hóa đại trà, bê tông hóa không gian như nhiều nơi khác, bởi giá trị lớn nhất của Huế chính là bản sắc văn hóa và cảnh quan di sản (Ảnh Q.N.).

Điều đáng lưu ý là nhà vườn Huế không chỉ là một ngôi nhà, mà là một không gian văn hóa tổng thể, gắn với lối sống, triết lý ứng xử và cảnh quan sinh thái đặc trưng của đô thị di sản Huế. Vì vậy, bảo tồn nhà vườn cũng chính là gìn giữ bản sắc của Huế trong tiến trình phát triển hiện đại.

"Trong những năm qua, thành phố Huế đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống nhà vườn, nhà rường truyền thống. Có thể nói đây là một trong những địa phương đi đầu cả nước trong lĩnh vực này.

Đặc biệt, Thành phố đã triển khai Đề án bảo vệ và phát huy giá trị nhà vườn Huế đặc trưng, thực hiện hỗ trợ kinh phí trùng tu đối với các nhà vườn, nhà rường có giá trị tiêu biểu. Đồng thời, ban hành các quy chế quản lý kiến trúc cảnh quan ở khu vực đô thị di sản. Một số nhà vườn đặc biệt còn được hỗ trợ lập hồ sơ khoa học, tư vấn kỹ thuật bảo tồn và kết nối với các hoạt động du lịch văn hóa", ông Hải nhấn mạnh.

Cần có quy hoạch đô thị khoa học

Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Tp.Huế cho rằng, bên cạnh nguồn lực nhà nước, Huế cũng đẩy mạnh xã hội hóa, khuyến khích các tổ chức, cá nhân tham gia bảo tồn di sản nhà rường thông qua mô hình du lịch trải nghiệm, homestay văn hóa, không gian trình diễn nghệ thuật truyền thống… Qua đó giúp chủ nhà có thêm nguồn thu để tái đầu tư cho bảo tồn.

Đặc biệt, trong bối cảnh Huế trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ năm 2025, định hướng xây dựng "đô thị di sản, văn hóa, sinh thái, cảnh quan" đang tạo cơ sở quan trọng để thành phố tiếp tục hoàn thiện các cơ chế hỗ trợ mạnh mẽ hơn cho hệ thống nhà vườn, nhà rường trong thời gian tới.

Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Tp.Huế khẳng định, vấn đề không phải là lựa chọn giữa bảo tồn hay phát triển, mà là tìm được mô hình phát triển phù hợp với đặc trưng của Huế. Huế không thể phát triển theo hướng đô thị hóa đại trà, bê tông hóa không gian như nhiều nơi khác, bởi giá trị lớn nhất của Huế chính là bản sắc văn hóa và cảnh quan di sản.

Muốn hài hòa giữa hiện đại và truyền thống, trước hết cần có quy hoạch đô thị khoa học, trong đó xác định rõ các khu vực cần bảo tồn nghiêm ngặt, các vùng đệm và các không gian phát triển mới. Những khu vực có mật độ nhà vườn, nhà rường cao cần được quản lý kiến trúc chặt chẽ để tránh phá vỡ cảnh quan.

Bên cạnh đó, cần thay đổi tư duy từ "bảo tồn tĩnh" sang "bảo tồn sống". Nghĩa là di sản phải được đưa vào đời sống đương đại, tạo ra giá trị kinh tế và văn hóa mới. Khi người dân thấy nhà rường có thể mang lại sinh kế thông qua du lịch, dịch vụ văn hóa hay không gian sáng tạo, họ sẽ chủ động gìn giữ hơn.

"Huế hiện nay đang theo đuổi mô hình "đô thị di sản" tức lấy di sản làm nền tảng cho phát triển bền vững. Đây cũng là hướng đi phù hợp với xu thế quốc tế, nơi văn hóa không còn là yếu tố đứng bên lề mà trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển kinh tế - xã hội.

Trong thời gian tới, Sở Văn hóa và Thể thao Tp.Huế sẽ tiếp tục định hướng bảo tồn nhà vườn, nhà rường theo hướng gắn chặt với phát triển du lịch văn hóa và kinh tế di sản. Mục tiêu không chỉ là giữ lại các công trình kiến trúc, mà còn phục hồi không gian sống và các giá trị văn hóa truyền thống gắn với nhà rường Huế.

Chúng tôi sẽ tiếp tục phối hợp với các ngành liên quan xây dựng các tuyến du lịch trải nghiệm nhà vườn, kết nối với ẩm thực Huế, áo dài, thư pháp, trà đạo, ca Huế và các làng nghề truyền thống. Một số nhà vườn tiêu biểu sẽ được định hướng trở thành không gian văn hóa cộng đồng, nơi tổ chức hoạt động nghệ thuật, giáo dục di sản và trải nghiệm văn hóa bản địa cho du khách", Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Tp.Huế nói.