Hài hòa bản quyền và sáng tạo để công nghiệp văn hóa phát triển

Nhiều tổ chức, cá nhân vẫn xem nhẹ quyền tác giả

Trong dòng chảy của kinh tế số và sự bùng nổ của các nền tảng nội dung trực tuyến, công nghiệp văn hóa đang dần trở thành một trong những lĩnh vực giàu tiềm năng của Việt Nam. 

Từ điện ảnh, âm nhạc, trò chơi điện tử, du lịch văn hóa đến thủ công mỹ nghệ hay nội dung số, những sản phẩm được tạo ra từ trí tuệ, sự sáng tạo và bản sắc văn hóa đang mở ra không gian phát triển mới cho nền kinh tế.

Tuy nhiên, đi cùng với cơ hội là những khoảng trống về nhận thức, những tranh cãi liên quan đến bản quyền cũng như bài toán cân bằng giữa bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ với nhu cầu sáng tạo và tiếp cận văn hóa của công chúng.

Tại Hội nghị cung cấp thông tin cho báo chí về công tác nhân quyền và thông tin đối ngoại, ông Lê Minh Tuấn - Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) cho biết, Bộ Chính trị vừa ban hành Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam, tiếp đó Quốc hội thông qua Nghị quyết 28 về một số chính sách phát triển văn hóa. 

Theo ông Tuấn đây là những nghị quyết mang tính đột phá, thể hiện sự quan tâm lớn của Đảng, Nhà nước và Quốc hội đối với phát triển văn hóa nói chung, công nghiệp văn hóa nói riêng.

Ông Lê Minh Tuấn - Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) phát biểu tại hội nghị.

Ông Tuấn cho rằng, việc đặt công nghiệp văn hóa và quyền tác giả trong cùng một dòng chảy truyền thông là điều tất yếu. 

Bởi từ nghệ thuật, điện ảnh, nhiếp ảnh đến báo chí, xuất bản đều gắn chặt với câu chuyện bản quyền. 

Trong bối cảnh Nhà nước xác định công nghiệp văn hóa là động lực phát triển mới, các sản phẩm sáng tạo càng cần được bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan.

Theo ông, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo ngày càng khẳng định vai trò là động lực quan trọng của phát triển bền vững, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và quảng bá hình ảnh quốc gia. 

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, các nền tảng phân phối nội dung trực tuyến, mạng xã hội cùng các mô hình kinh doanh dựa trên tài sản trí tuệ đang mở ra nhiều cơ hội cho lĩnh vực văn hóa, giải trí và nội dung số.

"Điện ảnh, âm nhạc, game, quảng cáo, thủ công mỹ nghệ hay du lịch văn hóa khi được truyền thông trên mạng xã hội và các phương tiện truyền thông chính thống đã tạo hiệu ứng lan tỏa lớn đối với các giá trị văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, bên cạnh cơ hội phát triển, công nghiệp văn hóa cũng đối mặt với không ít thách thức", ông Tuấn nói.

Theo Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, nhận thức của một bộ phận tổ chức, cá nhân về vai trò của quyền tác giả, quyền liên quan còn hạn chế. 

Tình trạng xâm phạm bản quyền, sử dụng tác phẩm chưa được cấp phép vẫn diễn ra ở một số lĩnh vực, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của các nhà sáng tạo, nghệ sĩ; đồng thời làm giảm giá trị kinh tế và chất lượng của các sản phẩm công nghiệp văn hóa.

Ở chiều ngược lại, ông Tuấn cũng cho rằng nếu việc thực thi quyền tác giả quá cứng nhắc, chỉ chú trọng lợi ích của chủ thể nắm quyền mà không quan tâm đến quyền sáng tạo của nghệ sĩ trẻ và nhu cầu hưởng thụ văn hóa của công chúng thì mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa sẽ khó đạt được. 

Khi đó, các tác phẩm văn hóa, nghệ thuật cũng khó có cơ hội lan tỏa rộng rãi trong nước và quốc tế.

Không chỉ đưa tin, truyền thông phải tạo thị trường văn hóa

Từ thực tế này, ông Lê Minh Tuấn nhấn mạnh truyền thông về công nghiệp văn hóa, quyền tác giả và quyền liên quan cần được triển khai chủ động, bài bản, có trọng tâm, trọng điểm. 

Truyền thông không chỉ dừng lại ở việc đưa tin sự kiện mà phải góp phần định hướng nhận thức xã hội, thúc đẩy hành vi tôn trọng bản quyền, tiêu dùng hợp pháp và phát triển thị trường văn hóa minh bạch, bền vững. Đồng thời, cần bảo đảm hài hòa lợi ích giữa chủ thể quyền, chủ thể sáng tạo và công chúng.

Theo ông Tuấn, truyền thông trong lĩnh vực này cần hướng tới ba mục tiêu cơ bản. Trước hết là nâng cao nhận thức của các cấp, ngành, doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân sáng tạo và công chúng về vai trò của công nghiệp văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội. 

Công nghiệp văn hóa cần được nhìn nhận không chỉ là hoạt động văn hóa đơn thuần mà còn là lĩnh vực kinh tế quan trọng dựa trên sáng tạo, công nghệ, bản quyền và khả năng thương mại hóa các giá trị văn hóa.

Mục tiêu tiếp theo là tăng cường ý thức tuân thủ pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan; thúc đẩy văn hóa tôn trọng bản quyền trong cộng đồng. 

Truyền thông cần làm rõ quyền và nghĩa vụ của tác giả, chủ sở hữu quyền, người sử dụng tác phẩm, doanh nghiệp nền tảng và công chúng; đồng thời chỉ ra tác hại của hành vi xâm phạm bản quyền đối với môi trường sáng tạo và uy tín quốc gia.

Cuối cùng là góp phần phát triển thị trường nội dung số lành mạnh, thúc đẩy tiêu dùng trong nước và xuất khẩu các sản phẩm công nghiệp văn hóa Việt Nam. 

Theo đó, truyền thông cần giới thiệu những mô hình, doanh nghiệp, startup, nghệ sĩ và nhà sáng tạo tiêu biểu; quảng bá thương hiệu sáng tạo Việt Nam, đồng thời tăng cường kết nối giữa nhà sáng tạo, doanh nghiệp, nhà đầu tư, nền tảng phân phối và công chúng.

Trong những năm gần đây, nhiều chương trình nghệ thuật quy mô lớn thu hút đông đảo khán giả, góp phần tạo sức bật cho công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Về nội dung truyền thông, ông Tuấn cho rằng cần tập trung tuyên truyền các chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết 28 của Quốc hội về một số chính sách đột phá cho phát triển văn hóa, trong đó có công nghiệp văn hóa.

Ông cho biết, hiện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang xây dựng nghị định quy định chi tiết một số điều của Nghị quyết 28, với nhiều nội dung liên quan trực tiếp đến công nghiệp văn hóa như phát triển cụm công nghiệp sáng tạo văn hóa, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa và tổ hợp sáng tạo văn hóa. Đây là những khái niệm mới, lần đầu tiên được đưa vào một nghị quyết của Quốc hội.

"Các đơn vị hoạt động sáng tạo trong những khu, cụm sáng tạo văn hóa sẽ được hưởng nhiều chính sách ưu đãi về thuế và các cơ chế liên quan nhằm thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa", ông Tuấn thông tin.

Cùng với đó, ông cho rằng cần tiếp tục đẩy mạnh truyền thông về Chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; tuyên truyền việc triển khai Luật Sở hữu trí tuệ và các nghị định liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan.

Đặc biệt, cần tăng cường phổ biến các quy định của Nghị định 341 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan nhằm nâng cao ý thức chấp hành pháp luật và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các nhà sáng tạo.

Theo ông Lê Minh Tuấn, công nghiệp văn hóa cần được xác định là động lực quan trọng của kinh tế sáng tạo và phát triển bền vững. 

Bản quyền là nền tảng của sáng tạo, còn thương mại hóa tài sản trí tuệ là con đường để các sản phẩm văn hóa Việt Nam vươn ra thị trường trong nước và quốc tế.

Ông cũng nhấn mạnh, chuyển đổi số đang mở ra nhiều cơ hội lớn cho công nghiệp văn hóa nhưng phải đi đôi với bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan. Đồng thời cần xây dựng văn hóa sử dụng nội dung hợp pháp như trách nhiệm chung của cơ quan quản lý, doanh nghiệp, nền tảng số và mỗi người dân.

Theo Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, trong bối cảnh kinh tế sáng tạo, kinh tế số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, truyền thông cần chuyển từ vai trò phổ biến thông tin sang kiến tạo nhận thức, dẫn dắt hành vi và thúc đẩy hành động.

Ông bày tỏ kỳ vọng, với sự tham gia của các cơ quan báo chí, cơ quan quản lý, doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà sáng tạo, nền tảng số và công chúng, công nghiệp văn hóa Việt Nam sẽ có điều kiện phát triển mạnh mẽ hơn trên nền tảng sáng tạo, công nghệ, bản quyền và bản sắc văn hóa dân tộc.

Qua đó góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và thúc đẩy phát triển đất nước nhanh, bền vững.