Việt Nam có 10 triệu người làm nội dung số
Chỉ cần vài phút lướt Facebook, Youtube hay TikTok, không khó để bắt gặp những kênh cá nhân, Fanpage có hàng trăm nghìn, tới cả triệu lượt theo dõi. Các trang này chuyên “xào nấu” tin tức từ báo chí chính thống. Một bài viết điều tra, phân tích hoặc phỏng vấn độc quyền vừa xuất hiện trên mặt báo có thể ngay lập tức bị cắt tiêu đề, bê nguyên nội dung hoặc chỉnh sửa đôi chút rồi đăng lại nhằm thu hút lượt xem và quảng cáo.
Trong nhiều năm, thực trạng này diễn ra công khai đến mức nhiều người xem đó là điều bình thường của thời đại số.
Thế nhưng, câu chuyện đang bước sang một giai đoạn khác. Mới đây, Chính phủ đã ban hành Nghị định 174/2026/NĐ-CP về quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, giao dịch điện tử và công nghệ thông tin. Nghị định có hiệu lực từ ngày 1/7.
Theo Điều 95, hành vi cung cấp, chia sẻ các tác phẩm báo chí, văn học, nghệ thuật, xuất bản phẩm mà không được sự đồng ý của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ hoặc chưa được phép lưu hành hoặc đã có quyết định cấm lưu hành hoặc tịch thu, sẽ bị phạt tiền 20-30 triệu đồng.
Quy định còn áp dụng cho hành vi lợi dụng mạng xã hội để sản xuất nội dung dưới hình thức phóng sự, điều tra, phỏng vấn báo chí; cung cấp, chia sẻ đường dẫn đến thông tin trên mạng có nội dung bị cấm.
Các Youtuber, TikToker đưa tin về các sự kiện "nóng" trên MXH như một cách "câu view"
Song cũng từ đây, nhiều vấn đề được đặt ra gây tranh cãi. Nhiều người đặt ra câu hỏi như thế nào là hình thức phóng sự, điều tra, phỏng vấn báo chí. Một KOL, Youtuber, Tiktoker quay clip tại hiện trường, chia sẻ trải nghiệm thực tế về du lịch văn hóa, xã hội, thiên tai, hay giao lưu với người dân địa phương…có được coi là phỏng vấn, điều tra? Đặc biệt là ranh giới giữa “chia sẻ thông tin” và “trích dẫn hợp lý”.
Tại Hội thảo Creator for Vietnam (CVN), ông Nguyễn Lâm Thanh - Tổng Giám đốc TikTok Việt Nam cho biết, Việt Nam có thể có khoảng 10 triệu người làm nội dung số, riêng TikTok hiện có khoảng 6 triệu người làm sáng tạo nội dung có thu nhập hàng tháng từ nền tảng.
Ông Thanh cũng cho biết Creator for Vietnam không chỉ dừng ở câu chuyện Social Commerce mà sẽ mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác như văn hóa, du lịch, di sản, sức khỏe cộng đồng hay bảo vệ trẻ em nhằm thu hút các nhà sáng tạo cùng tham gia đóng góp cho xã hội.
Ban tổ chức kỳ vọng cộng đồng Creator (người sáng tạo) sẽ góp phần hỗ trợ các nhóm yếu thế như trẻ em, người già và đồng bào vùng sâu vùng xa thông qua sức mạnh lan tỏa của nội dung số.
Ranh giới mong manh
Dưới góc nhìn pháp lý, Luật sư Phan Kế Hiền, Giám đốc Công ty Luật Bảo Tín (Đoàn Luật sư TP. Hà Nội) cho biết, Nghị định số 174/2026/NĐ-CP nói chung và Điều 95 nói riêng đang là một trong những quy định nhận được rất nhiều sự quan tâm của dư luận. Bởi nó tác động trực tiếp đến hoạt động cung cấp, chia sẻ thông tin trên mạng xã hội trong bối cảnh hiện nay.
Có thể thấy trong nhiều năm trở lại đây, mạng xã hội không chỉ còn là nơi giao tiếp cá nhân mà đã trở thành một kênh truyền tải thông tin rất lớn - nơi các YouTuber, TikToker, KOL hay những người sáng tạo nội dung thường xuyên phản ánh các vấn đề xã hội, ghi nhận sự kiện, phỏng vấn nhân vật hoặc chia sẻ trải nghiệm thực tế.
“ Nhiều nội dung trong số đó có giá trị tích cực, phản ánh được những câu chuyện đời sống mà đôi khi báo chí truyền thống chưa khai thác hoặc chưa tiếp cận kịp thời. Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng xuất hiện không ít trường hợp lợi dụng mạng xã hội để khai thác các vụ việc theo hướng giật gân, kéo dài nhiều kỳ, xâm phạm đời tư hoặc tạo áp lực dư luận nhằm thu hút lượt xem và doanh thu quảng cáo. Vì vậy, việc cơ quan quản lý nhà nước đặt ra quy định để kiểm soát hoạt động thông tin trên không gian mạng là điều có thể hiểu được trong bối cảnh hiện nay ”, Luật sư Hiền phân tích.
Cũng theo Luật sư Hiền, điều đang được dư luận đặc biệt quan tâm là Điều 95 quy định xử phạt đối với hành vi “lợi dụng mạng xã hội để sản xuất nội dung dưới hình thức phóng sự, điều tra, phỏng vấn báo chí” nhưng lại chưa có quy định hoặc hướng dẫn cụ thể để xác định thế nào là “phóng sự”, “điều tra”, “phỏng vấn báo chí” khi áp dụng trong môi trường mạng xã hội.
Những người làm nội dung số đôi khi "quá đà", tiếp cận, khai thác triệt để nhân vật...gây mất trật tự, xâm phạm đời tư cá nhân
Đây là vấn đề rất quan trọng bởi trong thực tế, ranh giới giữa hoạt động sáng tạo nội dung thông thường với hoạt động mang tính chất báo chí đôi khi không dễ phân biệt.
“Ví dụ, một YouTuber quay clip tại hiện trường vụ tai nạn giao thông rồi đăng tải lên mạng có thể chỉ đơn thuần là ghi nhận sự việc thực tế; một KOL chia sẻ trải nghiệm thực tế về một sản phẩm kém chất lượng cũng có thể được hiểu là quyền phản hồi và chia sẻ quan điểm của người tiêu dùng…
Trong khi đó, Luật Báo chí năm 2016 hiện chủ yếu điều chỉnh hoạt động thông tin do cơ quan báo chí thực hiện còn quyền tự do ngôn luận, quyền tiếp cận và cung cấp thông tin của công dân vẫn được Hiến pháp và pháp luật ghi nhận.
Nhưng không thể phủ nhân sự đóng góp của các Creator, góp phần hỗ trợ các nhóm yếu thế như trẻ em, người già và đồng bào vùng sâu vùng xa thông qua sức mạnh lan tỏa của nội dung số...
Chính vì vậy, nếu chưa có tiêu chí pháp lý cụ thể để nhận diện thế nào là “phóng sự”, “điều tra”, “phỏng vấn báo chí” trên mạng xã hội thì rất dễ phát sinh nhiều cách hiểu khác nhau trong quá trình áp dụng thực tế. Chẳng hạn, một cá nhân phản ánh trải nghiệm thực tế về sản phẩm hoặc dịch vụ có thể là hoạt động chia sẻ thông tin cá nhân nhưng nếu nội dung được tổ chức theo dạng theo đuổi vụ việc nhiều kỳ, sử dụng cách dẫn dắt, khai thác thông tin hoặc thể hiện như một hoạt động điều tra chuyên nghiệp thì có thể sẽ phát sinh những cách đánh giá khác nhau”, Luật sư Hiền cho hay.
Để đảm bảo tính minh bạch và thống nhất trong quá trình áp dụng pháp luật, Luật sư Hiền cho rằng, thời gian tới cơ quan có thẩm quyền cần có hướng dẫn cụ thể hơn về phạm vi điều chỉnh, dấu hiệu nhận diện hành vi vi phạm cũng như tiêu chí phân biệt giữa hoạt động sáng tạo nội dung trên mạng xã hội với hoạt động mang tính chất báo chí.
Khi các quy định pháp luật rõ ràng hơn thì không chỉ cơ quan chức năng thuận lợi trong quá trình áp dụng pháp luật mà chính những người hoạt động trên không gian mạng cũng sẽ hiểu rõ giới hạn pháp lý của mình, từ đó hạn chế tranh cãi và tránh phát sinh cách hiểu không thống nhất trong thực tiễn.