Theo thông tin từ nền tảng TMTPost, công nghệ siêu vật liệu (metamaterials) hiện nay có tầm quan trọng cực lớn, chúng có thể ép một ăng-ten vệ tinh cỡ chậu rửa mặt thành tấm mỏng như tranh dán tường, tạo ra bộ lọc sóng vô tuyến nhỏ hơn sợi tóc để tín hiệu di động xuyên qua bê tông cốt thép, hay giúp các khí tài quân sự gần như “biến mất” khỏi tầm phát hiện.
Được xem là một trong những công nghệ mang tính đột phá nhất của thế kỷ XXI, siêu vật liệu từ lâu bị các nước phương Tây, đặc biệt là Anh và Mỹ, thống trị cả về nghiên cứu lẫn công nghiệp hóa.
Thế nhưng sau gần hai thập kỷ, cục diện đã thay đổi khi Trung Quốc vươn lên nắm giữ vị trí dẫn đầu toàn cầu trong lĩnh vực này.
Đằng sau bước ngoặt ấy là câu chuyện của Lưu Nhã Bằng cùng Công ty Công nghệ Quang Khải (Guangqi), doanh nghiệp từng bị thị trường chế giễu là “lừa đảo”, nhưng cuối cùng lại trở thành lá cờ đầu của ngành siêu vật liệu thế giới.
Từ bài báo khoa học đến quyết định trở về Trung Quốc
Năm 2009, một nhóm nghiên cứu sinh tại Đại học Duke (Mỹ), với Lưu Nhã Bằng là tác giả chính, đã công bố trên tạp chí Science nghiên cứu về chiếc áo tàng hình siêu vật liệu đầu tiên trên thế giới.
Thành tựu này nhanh chóng thu hút sự chú ý của cộng đồng khoa học quốc tế, đồng thời góp phần đưa siêu vật liệu được Science bình chọn là một trong “10 đột phá khoa học công nghệ năm 2010”.
Tuy nhiên, thay vì ở lại Mỹ để phát triển sự nghiệp, Lưu Nhược Bằng cùng các cộng sự là Quý Xuân Lâm, Trương Dương Dương, Loan Lâm và Triệu Trị Á lại đưa ra lựa chọn khác.
Một năm sau khi bài báo được công bố, nhóm trở về Thâm Quyến (Trung Quốc) và thành lập Viện Nghiên cứu Khoa học Kỹ thuật Cao cấp Quang Khải (Guangqi), tiền thân của Công ty Công nghệ Quang Khải (Guangqi) hiện nay.
Nhóm sáng lập từng chia sẻ: “Lấy tên từ nhà khoa học Từ Quang Khải thời nhà Minh, chúng tôi quyết tâm phấn đấu vì sự phục hưng khoa học công nghệ nước nhà”.
Thời điểm đó, họ chỉ có 200.000 Nhân dân tệ vốn khởi nghiệp. Văn phòng là những khách sạn giá rẻ, thiết bị nghiên cứu là đồ cũ chất lượng thấp, còn nơi thí nghiệm thường là các tầng hầm đỗ xe chưa hoàn thiện.
Ông Lưu Nhã Bằng nhớ lại rằng: “Chúng tôi thường nghiên cứu đến hai, ba giờ sáng trong bãi đỗ xe, mồ hôi nhễ nhại, rồi từng chút một tạo ra các thành quả nghiên cứu”.
Niềm tin của ông với siêu vật liệu bắt đầu từ năm 2002, khi còn là sinh viên Đại học Chiết Giang. Sau khi đọc công trình của John Pendry, nhà khoa học được xem là người khai sinh lĩnh vực siêu vật liệu, Lưu Nhã Bằng gần như lập tức bị cuốn hút.
Khi đó, ngành học này mới xuất hiện, thậm chí tiếng Trung còn chưa có thuật ngữ chính thức cho khái niệm “siêu vật liệu”.
Lúc này, giới học thuật cũng chia thành hai luồng quan điểm đối lập: một bên coi đây là khoa học giả, bên còn lại tin rằng nó sẽ mở ra một cuộc cách mạng công nghệ mới. Và ông Lưu Nhã Bằng khi đó thuộc nhóm thứ hai.
Sau khi tốt nghiệp Đại học Chiết Giang năm 2006 và nhận học bổng toàn phần tại Đại học Duke (Mỹ), ông cùng một số người bạn thân thiết tiếp tục theo đuổi hướng nghiên cứu ứng dụng tính toán tiên tiến vào thiết kế siêu vật liệu.
Thành quả là bài báo trên Tạp chí Khoa học (Science) năm 2009 và bước ngoặt đưa họ trở thành tâm điểm chú ý của giới khoa học Mỹ.
Nhiều trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và thậm chí cả quân đội Mỹ đã gửi lời mời hợp tác. Một số bên còn ngầm khẳng định chỉ nước Mỹ mới đủ khả năng biến nghiên cứu này thành hiện thực. Nhưng ông Lưu Nhã Bằng đã từ chối nhiều cơ hội.
Ông Lưu Nhã Bằng khi đó thẳng thẳn nói rằng: “Vì sao Trung Quốc không thể vượt Mỹ về công nghệ?”.
Đó là lý do cả nhóm quyết định trở về quê hương ngay sau khi tốt nghiệp.
Hình ảnh ông Lưu Nhã Văn (trái) và giáo sư vật lý tiên phong trong lĩnh vực siêu vật liệu John Pendry (phải)
Vượt qua “thung lũng tử thần” của công nghệ
Có thể nói rằng, 200.000 Nhân dân tệ rõ ràng không đủ cho một lĩnh vực nghiên cứu nền tảng như siêu vật liệu.
Ông Lưu Nhã bằng kể rẳng: “Lúc khó khăn nhất, tài khoản công ty gần như không còn tiền. Chúng tôi sống sót nhờ một khoản hỗ trợ không hoàn lại trị giá vài triệu Nhân dân tệ từ chính quyền Thâm Quyến (Trung Quốc)”.
Bước ngoặt đầu tiên xuất hiện vào năm 2012 khi dây chuyền của ông sản xuất thử nghiệm siêu vật liệu đầu tiên trên thế giới đi vào hoạt động tại Thâm Quyến (Trung Quốc).
Thành tựu này giúp Trung Quốc trở thành quốc gia đầu tiên hiện thực hóa sản xuất siêu vật liệu quy mô lớn.
Điều đáng chú ý là trong khi các nhà khoa học Mỹ phải mất khoảng ba tháng để thiết kế thủ công một cấu trúc siêu vật liệu, Công ty Công nghệ Quang Khải đã rút ngắn thời gian xuống chỉ còn 30 phút.
Cuối năm 2012, Công ty của ông Lưu Nhã Bằng tiếp tục nhận được sự chú ý đặc biệt khi lãnh đạo cấp cao Trung Quốc tới thăm công ty và kỳ vọng nhóm nghiên cứu sẽ trở thành lá cờ tiên phong trong thời đại mới.
Tuy nhiên, thành công ban đầu không đồng nghĩa với con đường bằng phẳng. Trong những năm tiếp theo, doanh nghiệp này liên tục tung ra các dự án mang màu sắc tương lai như cấu kiện tàng hình, phương tiện bay cận không gian…
Công ty lần lượt niêm yết tại thị trường Hồng Kông (Trung Quốc) và A-share thông qua hình thức niêm yết cửa sau vào các năm 2014 và 2015, kéo theo đợt tăng giá cổ phiếu mạnh mẽ.
Nhưng phần lớn sản phẩm vẫn chưa thể thương mại hóa ở quy mô đủ lớn để tạo lợi nhuận bền vững.
Sự hoài nghi nhanh chóng xuất hiện. Công ty công nghệ Quang Khải thậm chí bị xếp cùng Royole và một số doanh nghiệp khác trong nhóm bị gọi là “Bốn đại lừa đảo của Thâm Quyến”.
Khi Royole sau đó sụp đổ, nhiều người cũng bắt đầu đặt dấu hỏi về tương lai của công ty này.
Hình ảnh bên trong Công ty Công nghệ Quang Khải.
Theo ông Lưu Nhã Bằng, vấn đề nằm ở chỗ siêu vật liệu là một lĩnh vực quá mới, “Mới đến mức ngay cả việc giải thích nó là gì cũng phải bắt đầu từ con số không”.
Sau những thất bại thương mại và áp lực từ dư luận, doanh nghiệp với người đứng đầu là Lưu Nhã Bằng đã quyết định thay đổi chiến lược.
Thứ nhất, công ty tập trung toàn bộ nguồn lực vào các cấu kiện siêu vật liệu dành cho lĩnh vực quốc phòng và hàng không, nơi có nhu cầu thực tế và giá trị thương mại cao hơn.
Thứ hai, công ty chủ động thúc đẩy công nghiệp hóa toàn ngành.
Năm 2016, bộ tiêu chuẩn quốc gia đầu tiên trên thế giới về siêu vật liệu, “Thuật ngữ Siêu vật liệu Điện từ” do Công ty Công nghệ Quang Khải chủ trì biên soạn chính thức được ban hành. Đây cũng là tiêu chuẩn mang tầm quốc gia đầu tiên trên thế giới dành riêng cho lĩnh vực này.
Ngày 18/12/2020, Bộ Thương mại Mỹ đưa Công ty công nghệ Quang Khải vào “Danh sách thực thể” kiểm soát xuất khẩu nhằm hạn chế sự phát triển của công nghệ siêu vật liệu Trung Quốc.
Đáp lại, doanh nghiệp này cũng tuyên bố toàn bộ tiêu chuẩn, công nghệ, bằng sáng chế, quy trình và sản phẩm đều được phát triển độc lập từ nghiên cứu khoa học nền tảng.
Sự tự tin này xuất phát từ chiến lược tự chủ toàn bộ chuỗi giá trị mà Lưu Nhã Bằng kiên trì theo đuổi suốt 16 năm, từ công thức vật liệu, phần mềm thiết kế đến thiết bị sản xuất.
Hiện nay, công nghệ siêu vật liệu của doanh nghiệp Quang Khải đã trải qua bốn thế hệ phát triển. Trong khi nhiều đối thủ phương Tây vẫn ở giai đoạn phòng thí nghiệm, siêu vật liệu thế hệ thứ tư của Công ty Quang Khải đã được sản xuất hàng loạt. Công ty này được cho là đang dẫn trước ít nhất 10 năm.
Đến cuối năm 2025, công ty này đã sở hữu 5 cơ sở sản xuất lớn cùng gần 2.000 đối tác trong chuỗi cung ứng.
Tại Hội nghị Siêu vật liệu diễn ra vào tháng 5 năm nay, ông Lưu Nhã Bằng công bố công ty đã giao tổng cộng lượng sản phẩm siêu vật liệu trị giá 8,6 tỷ Nhân dân tệ và dự kiến vượt mốc 10 tỷ Nhân dân tệ vào cuối năm nay.
Kết quả này không chỉ là thành công của một doanh nghiệp hay sự dẫn dắt của một cá nhân tài năng, mà còn cho thấy Trung Quốc đã giành quyền định nghĩa và dẫn dắt trong một lĩnh vực công nghệ đột phá từng do phương Tây thống trị.
Tạp chí The Economist từng nhận định: “Trung Quốc đã hoàn toàn dẫn dắt tiến trình công nghiệp hóa công nghệ siêu vật liệu.”
Tháng 8/2025, trong bài viết nội bộ dài hơn 10.000 chữ mang tên “Thép được tôi luyện như thế nào”, CEO Lưu Nhã Bằng viết: “15 năm của Công ty Công nghệ Quang Khải là một lịch sử khởi nghiệp được tôi luyện bằng máu và lửa”.
*Theo TMTPost