Tit (1)
Một đêm muộn, điện thoại của chuyên gia an ninh mạng Hiếu PC - Ngô Minh Hiếu đổ chuông.
Đầu dây bên kia, một bé gái mới học cấp hai, nức nở đến mức gần như không thể nói thành câu.
Ít tháng trước, em quen một người lạ trên mạng xã hội.
Ban đầu chỉ là những lần tâm sự rất vu vơ nhưng rồi người bên kia màn hình quan tâm ngày một nhiều hơn, đủ lâu để được em tin tưởng gọi là người yêu.
Khi lòng tin đã được xây dựng đủ tốt, chiếc bẫy cũng bắt đầu khép lại.
Một ngày nọ, những video em từng đăng trên TikTok bất ngờ xuất hiện dưới một hình dạng khác. Khuôn mặt em bị cắt ghép bằng AI vào những hình ảnh nhạy cảm.
Rồi những tin nhắn đe dọa dồn dập gửi tới. Ban đầu là tiền. Sau đó là những bức ảnh khỏa thân mà nạn nhân phải tự chụp. Em làm theo. Nhưng càng làm theo, mọi thứ càng trở nên tồi tệ hơn.
Khi đã kiệt sức, em mới dám nói với gia đình và tìm đến chuyên gia Hiếu PC để cầu cứu.
"Những trường hợp như vậy không hề hiếm".
Số liệu thống kê từ Hiệp hội An ninh mạng quốc gia Việt Nam (NCA), chỉ riêng trong năm 2024 đã ghi nhận hơn 1.200 vụ lừa đảo trực tuyến nhắm thẳng vào đối tượng học sinh, sinh viên.
Riêng Hiếu PC cũng đã tiếp nhận hàng nghìn lời cầu cứu từ học sinh cấp hai, cấp ba bị thao túng tâm lý, tống tiền hoặc làm nhục trên không gian mạng.
Gia đình một nam sinh lớp 10 từng mất vài tỷ đồng vì tin vào một suất học bổng toàn phần tại Mỹ hoàn toàn giả mạo. Khi lần ra dấu vết, Hiếu PC phát hiện nhóm lừa đảo hoạt động từ Campuchia và số tiền gần như không còn khả năng thu hồi.
Trước thực trạng trên, chiều 9/4, đề xuất nghiên cứu giải pháp cấm hoặc hạn chế trẻ em sử dụng mạng xã hội được đưa ra tại Quốc hội đã lập tức thổi bùng cuộc tranh luận trên không gian mạng.
Một bên cho rằng đó là biện pháp cần thiết để bảo vệ trẻ em. Bên còn lại phản đối vì tin rằng xã hội đã thay đổi và không thể giải quyết một vấn đề của thời đại số chỉ bằng những lệnh cấm.
Nhưng với Hiếu PC, câu chuyện không bắt đầu từ việc cấm hay không cấm. Nó bắt đầu từ một thực tế khác. "Trẻ em quá vô tư trên không gian mạng."
Các em đăng ảnh, chia sẻ mọi thứ vì nghĩ mình đang tìm kiếm sự kết nối. Trong khi ở phía bên kia màn hình, có những người đang âm thầm thu thập từng mảnh dữ liệu đó để tìm kiếm cơ hội tiếp cận nạn nhân.
"Tội phạm mạng bây giờ không còn tấn công bằng công nghệ là chính. Chúng tấn công bằng tâm lý."
Điều đáng lo nhất không phải là trẻ em dành quá nhiều thời gian cho TikTok hay Facebook. Nguy hiểm hơn, các em đang để lộ ngày càng nhiều dữ liệu cá nhân trong khi chưa đủ kỹ năng để tự bảo vệ mình.
"Một khi đã sa lưới, các em gần như không có cơ hội lấy lại tiền bạc, danh dự, sức khỏe tinh thần hay những tổn thương tâm lý mà mình phải gánh chịu."
Tội phạm mạng tuy đáng sợ nhưng đáng sợ hơn: Chúng không phải những người duy nhất đang quan sát trẻ em trên môi trường số. Các nền tảng công nghệ cũng đang làm điều đó mỗi ngày.
Một trong những lập luận phổ biến nhất của Facebook, TikTok hay YouTube là họ không thể biết chính xác ai đang ngồi phía sau màn hình.
Nhưng Hiếu PC khẳng định: "Các nền tảng hoàn toàn có khả năng nhận diện đâu là tài khoản trẻ em." Thậm chí, các nền tảng đôi khi còn hiểu trẻ em hơn cả cha mẹ của chúng.
Một công ty công nghệ ở tận California biết rất rõ đứa trẻ tại Việt Nam buồn lúc nào, thích điều gì, dừng lại ở video nào và điều gì khiến em quay trở lại. Thông qua hành vi sử dụng, lịch sử tương tác và vô số tín hiệu dữ liệu khác.
"Vấn đề không phải là họ có làm được hay không. Vấn đề là chúng ta có buộc họ phải làm hay không?" Nếu thực sự muốn bảo vệ trẻ em, các nền tảng hoàn toàn có thể xác thực độ tuổi, giới hạn các tính năng gây nghiện hoặc điều chỉnh thuật toán theo hướng an toàn hơn.
Nhưng hiện nay, chúng ta gần như chưa có cơ chế đủ mạnh để buộc họ thực hiện điều đó.
Hệ quả là các video ngắn xuất hiện liên tục. Mỗi lần các em định thoát lại xuất hiện một video hấp dẫn hơn.
Khảo sát từ Bộ Thông Tin truyền thông năm 2023 cho thấy: trẻ em Việt Nam dành trung bình 5–7 giờ/ngày trên internet và mạng xã hội.
"Trẻ em bây giờ rất thích những nội dung ngắn, nhanh. Nhiều em không còn đủ kiên nhẫn để đọc hết một bài viết dài hay tập trung vào một nội dung đòi hỏi suy nghĩ sâu."
Bên cạnh việc chiếm dụng thời gian và làm suy giảm khả năng học tập, tư duy, mạng xã hội còn tạo ra những áp lực vô hình khiến nhiều trẻ em dễ rơi vào trạng thái tự ti, cô đơn và khủng hoảng tâm lý.
"Nhiều thứ người ta khoe khoang trên mạng có thể không thật. Nhưng cảm giác tự ti, áp lực và tổn thương mà trẻ em phải trải qua thì lại rất thật."
Trong cuộc chơi này, trẻ em không chỉ đối mặt với tội phạm mạng. Các em còn đang đối mặt với những thuật toán được thiết kế để giữ mình ở lại lâu nhất có thể.
Nhiều người cho rằng nếu trẻ em là nhóm dễ tổn thương nhất trên không gian mạng, giải pháp đơn giản nhất là cấm.
Nhưng với Hiếu PC, đó mới là phần dễ nhất. Khó hơn nhiều là thực thi lệnh cấm ấy như thế nào?
Theo anh, việc xác thực độ tuổi không thể trông chờ vào sự trung thực của trẻ em, cũng không thể đánh đổi bằng cách để các nền tảng nước ngoài trực tiếp thu thập dữ liệu định danh hay sinh trắc học của trẻ em Việt Nam.
Cách tốt nhất là buộc các nền tảng kết nối với VNeID, qua đó chỉ nhận kết quả xác minh độ tuổi mà không trực tiếp nắm giữ dữ liệu người dùng.
Nhưng quản được nền tảng vẫn chưa đủ. Khó khăn lớn thứ hai nằm ở chính phụ huynh.
"Nếu nền tảng đã xác thực rồi nhưng trẻ lại sử dụng tài khoản của bố mẹ thì mọi thứ cũng trở nên vô nghĩa."
Không ít phụ huynh cấm con dùng mạng xã hội nhưng bản thân lại dành hàng giờ mỗi ngày để lướt điện thoại. "Họ sẽ không thể cấm con trong khi chính mình không muốn làm gương".
Bên cạnh đó, nếu Việt Nam lựa chọn con đường hạn chế trẻ em sử dụng mạng xã hội, các nền tảng dành riêng cho trẻ nhỏ cũng cần được đầu tư phát triển như một giải pháp thay thế lành mạnh.
Sau cùng, điều đáng lo nhất không phải là việc trẻ em có dùng mạng xã hội hay không. Mà là việc chúng ta đang yêu cầu các em tự bảo vệ mình trong một môi trường mà ngay cả người lớn cũng nhiều lần thất bại.
"Chúng ta sẽ không bao giờ có thể giao việc bảo vệ trẻ em cho chính trẻ em".