Vỡ mộng khi coi con là 'bảo hiểm tuổi già'

Trưa ngày giữa tháng 6, bà Hoa, 70 tuổi, đặt gánh bánh xuống vỉa hè một con phố ven sông Tô Lịch rồi đưa mắt nhìn về căn nhà bên kia đường. "Đó từng là nhà tôi", bà nói.

Chồng mất 50 năm trước, một mình bà Hoa nuôi hai con trưởng thành. Khi các con lập gia đình, bà giao toàn bộ vốn liếng. Mảnh đất 70 m2, bà chia cho hai con trai xây nhà và ngỡ tuổi già sẽ trôi qua bình yên.

Nhưng đại dịch Covid-19 ập đến, các con làm ăn thua lỗ, phải bán nhà trả nợ. Cả gia đình bỗng chốc trắng tay, mẹ con bà cháu ly tán.

Không muốn thành gánh nặng cho con cái đang chật vật với nợ nần, bà Hoa thuê trọ sống một mình, hàng ngày bán hàng rong. Buổi sáng bà dọn hàng ngay đối diện ngôi nhà cũ, chiều quẩy gánh ra cổng trường học. Ngày đắt khách, bà kiếm được 200.000 đồng. Gần đây, tiền thuê phòng tăng, bà trả phòng và xin về ở nhờ nhà họ hàng. "Tôi đang tiết kiệm một khoản cho tương lai để các con không phải lo", bà nói.

Một người cao tuổi ngủ gục bên gánh hàng rong trên phố Hà Nội, tháng 3/2026. Ảnh: Phan Dương

Ở Nghệ An, ông Toàn, 90 tuổi, rơi vào cảnh không biết tháng tới mình sẽ ở nhà người con nào. Sau lần bị tai biến năm 2019, ông đi lại khó khăn, không tự chủ được sinh hoạt cá nhân. Tài sản cả đời của ông là căn nhà cấp bốn, không lương hưu, không tiền tiết kiệm, sống nhờ 500.000 đồng trợ cấp người cao tuổi và tiền cho thuê vài sào ruộng.

Hồi đầu tháng 6, cả 9 người con của ông lập bảng phân công mỗi người nuôi cha một tháng, xoay vòng cho đến khi qua đời.

Người con trai cả của ông Toàn cho biết đã chăm sóc cha từ năm 2019 đến nay với thỏa thuận được ở lại ngôi nhà cấp bốn để lo hương khói tổ tiên, không được bán. Tuy nhiên, các em của ông tranh chấp quyền sử dụng đất. Bản phân công được lập để phân chia nghĩa vụ chăm sóc cha cho đến khi qua đời. Mảnh đất sẽ nhờ chính quyền chia theo luật thừa kế.

Với một người 90 tuổi đi lại khó khăn, mỗi lần đổi nơi ở với ông Toàn không đơn giản là dọn đồ. Các con ông đều biết điều này. "Đây là giải pháp bất đắc dĩ", con trai ông Toàn thừa nhận.

Khoảng trống phía sau chữ hiếu

Bà Hoa và ông Toàn đang cùng đối diện tình cảnh tuổi già không được bảo đảm chỉ bằng việc có con cái ở bên. Trước đây, các gia đình Việt thường có nhiều thế hệ sống chung một mái nhà. Cha mẹ nắm giữ đất đai, tài sản và là trung tâm của gia đình. Con cái trưởng thành vẫn gắn bó với quê hương, với ruộng vườn. Trong bối cảnh ấy, mô hình "trẻ cậy cha, già cậy con" vận hành tương đối bền vững như một giải pháp an sinh tự nhiên.

Nhưng mọi thứ đang thay đổi. Việt Nam đang là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Cả nước có gần 15 triệu người cao tuổi. Con số này dự báo sẽ tăng lên 18 triệu vào năm 2030 và chạm mốc 21,5 triệu chỉ 5 năm sau đó, theo Cục Thống kê. Trung bình mỗi năm có thêm 700.000 người gia nhập nhóm cao tuổi.

GS TS Giang Thanh Long (Đại học Kinh tế Quốc dân) cho biết lưới an sinh chưa đủ sâu và rộng để đón làn sóng này. "Tỷ lệ bao phủ theo chiều ngang (số người được thụ hưởng) tăng lên, nhưng tỷ lệ bao phủ theo chiều dọc (mức hưởng) chưa cao và chưa đảm bảo mức sống", giáo sư Long nói.

Mô hình "tam đại đồng đường" (ba thế hệ ở chung nhà) vốn là nền tảng của tư tưởng "già cậy con" đang dần thay đổi. Báo cáo năm 2021 của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) ghi nhận khoảng 4,5 triệu người cao tuổi tại Việt Nam sống một mình hoặc trong các hộ gia đình khuyết thế hệ.

Khảo sát Vietnam Aging Survey (VNAS) năm 2022 cho thấy gần 60% chi tiêu của người cao tuổi đến từ lao động và sự hỗ trợ của con cái, trong khi lương hưu và trợ giúp xã hội chiếm 15%.

Hơn 10 triệu người cao tuổi Việt Nam đứng ngoài lưới an sinh, sống dựa vào khoản tích lũy ít ỏi hoặc trợ giúp từ gia đình; hơn 60% trong số này vẫn phải lao động, chủ yếu làm nông nghiệp hoặc các công việc phi chính thức bấp bênh.

Người cao tuổi tập thể dục ở phường Đông Ngạc, Hà Nội, tháng 6/2026. Ảnh: Phan Dương

Sự suy giảm của mô hình gia đình truyền thống tại Việt Nam tương tự câu chuyện đã diễn ra ở nhiều quốc gia châu Á. Tiến sĩ Kumarashvari Subramaniam (Đại học Anh Quốc Việt Nam - BUV) cho biết tại các quốc gia dân số già như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Quốc, kỳ vọng con cái gánh vác tài chính cho cha mẹ đã giảm dần. "Làn sóng di cư đô thị, tỷ lệ sinh thấp cùng áp lực từ giá nhà, chi phí sinh hoạt đắt đỏ khiến việc phụ thuộc hoàn toàn vào con cái khó khả thi", chuyên gia phân tích.

Chuẩn bị tuổi già độc lập

Tại Chương Mỹ (Hà Nội), bà Tuyết Hồng, 86 tuổi, chọn con đường an toàn cho tuổi già của mình từ rất sớm. Bà dùng 3,5 triệu đồng lương hưu, cộng với tiền tiết kiệm và khoản bán nhà để trả 7 triệu đồng mỗi tháng cho chi phí trong viện dưỡng lão.

"Từ trẻ tôi đã xác định tuổi già tự lo", bà Hồng, cựu cán bộ từng làm việc tại Hoàn Kiếm, nói. Vài năm trước, bà mất một khoản tiền do đầu tư sai và chuyển ra cơ sở ngoại ô, nhưng vẫn còn đủ tiền để duy trì cuộc sống tự lập.

Tiến sĩ Subramaniam cho rằng, người cao tuổi tự chủ tài chính không làm phai nhạt các giá trị gia đình mà ngược lại, trở thành "chất keo" giúp mối quan hệ bền chặt hơn. Từ góc độ tâm lý, tự chủ kinh tế mang lại sức khỏe tinh thần. Các nghiên cứu chỉ ra người cao tuổi sẽ lạc quan, tự tin và làm chủ cuộc sống tốt hơn.

Dưới góc nhìn quốc tế, ông Takanori Hisaoka, Giám đốc điều hành Tập đoàn Phúc lợi Xã hội Kiramekikai (Nhật Bản), cảnh báo đô thị hóa, gia đình hạt nhân (chỉ có hai thế hệ) và làn sóng di cư lao động đang làm suy giảm nghiêm trọng khả năng hỗ trợ của con cái đối với cha mẹ già - điều Nhật Bản đã trải qua và Việt Nam đang bắt đầu đối mặt.

Chuyên gia cho rằng chăm sóc người cao tuổi là một truyền thống tốt đẹp của người Việt và vẫn nên duy trì, đặc biệt trong bối cảnh già hóa đang đến gần nhưng Việt Nam vẫn chưa có mô hình chăm sóc cộng đồng theo kịp.

Để tránh những bi kịch, cấu trúc gia đình cần được tiếp sức bằng các mô hình chăm sóc đa chức năng tại cộng đồng, kết hợp dịch vụ chăm sóc ban ngày hoặc thăm khám tại nhà. Trong mô hình này, gia đình vẫn là trung tâm chăm sóc, nhưng áp lực được san sẻ bởi mạng lưới y tế, giúp những người con vừa làm tròn chữ hiếu, vừa duy trì được sinh kế và công việc.

Bà Hồng, 86 tuổi, (trái) đi dạo cùng bạn trong viện dưỡng lão ở Chương Mỹ, Hà Nội tháng 6/2026. Ảnh: Diên Hồng

Tiến sĩ tâm lý Lã Linh Nga, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Ứng dụng Khoa học Tâm lý- Giáo dục cho rằng vấn đề không nằm ở việc giữ hay bỏ mô hình "già cậy con", mà ở cách hai thế hệ kết nối với nhau.

Cha mẹ không nên dốc 100% tài sản cho con, mà cần chủ động giữ lại tài chính dự phòng cho riêng mình. Quan trọng hơn, khi đứa trẻ được nuôi dưỡng bằng tình yêu thương và sự tôn trọng thay vì áp đặt trách nhiệm, lòng biết ơn sẽ tự nảy nở, để hai thế hệ nương tựa vào nhau một cách tự nguyện và hạnh phúc.

Rơi vào cảnh nhọc nhằn ở dốc cuối cuộc đời, bà Hoa chưa từng buông lời oán trách. Bà xem sướng khổ đều là "số kiếp của mình". Không ít khách hàng thương bà thường cố ý không lấy lại tiền thừa, nhưng bà nhất quyết trả lại.

"Nhận một đồng của người khác cũng là mang nợ", bà nói trong khi tay vuốt phẳng 15.000 đồng - số tiền khách vừa mua một chiếc bánh.

* Tên một số nhân vật đã thay đổi.

Về già, dù sống chung với con cái hay không, tôi vẫn yêu cầu các con phải làm điều này cho mẹ

Nhiều cha mẹ dành cả đời để yêu thương con cái, nhưng cách yêu đôi khi cũng cần có giới hạn.

Bấm xem >>

Cha mẹ tuổi xế chiều