Sự thật ngã ngửa về bệnh viêm khớp: Hàng thập kỷ qua chúng ta đã hiểu sai hoàn toàn?

Theo trang tin Longevity.Technology, phát hiện mới từ Đại học Oxford đang thách thức quan điểm về bệnh viêm thoái hoá khớp tồn tại suốt nhiều thập kỷ.

Trong nhiều năm qua, viêm thoái hóa khớp (Osteoarthritis - OA) vẫn là một trong những bí ẩn lớn nhất của y học cơ xương khớp.

Hai bệnh nhân có thể cùng được chẩn đoán mắc OA nhưng lại trải qua những hành trình bệnh lý hoàn toàn khác nhau: người xuất hiện triệu chứng từ tuổi 50 và sống chung với cơn đau trong nhiều năm, người khác lại suy giảm chức năng khớp với tốc độ đáng báo động.

Sau khi được chuẩn đoán bệnh, một số người đáp ứng tốt với điều trị, trong khi nhiều trường hợp gần như không thu được hiệu quả đáng kể.

Chính sự đa dạng này đã làm dấy lên một giả thuyết tồn tại suốt nhiều thập kỷ, đó là liệu viêm thoái hóa khớp có thực sự là một bệnh duy nhất, hay chỉ là tên gọi chung cho nhiều bệnh lý khác nhau đang được xếp chung vào một nhóm?

Một nghiên cứu quốc tế quy mô lớn do các nhà khoa học tại Đại học Oxford (Anh) dẫn đầu vừa đưa ra câu trả lời có thể làm thay đổi hoàn toàn cách cộng đồng khoa học nhìn nhận căn bệnh này.

Được công bố trên tạp chí Nature Communications, nghiên cứu đã phân tích mẫu bệnh phẩm từ hơn 1.300 bệnh nhân mắc viêm thoái hóa khớp gối, trở thành cuộc điều tra phân tử lớn nhất từng được thực hiện đối với mô bệnh OA.

Kết quả cho thấy, bất chấp những khác biệt rất lớn về triệu chứng và tiến triển lâm sàng giữa các bệnh nhân, căn bệnh này dường như vẫn vận hành dựa trên một nền tảng sinh học chung.

Một trong những mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là xác định liệu OA có tồn tại các phân nhóm sinh học riêng biệt, thường được gọi là các “endotypes” (kiểu hình nội sinh) hay không.

Nếu giả thuyết này đúng, nó có thể giải thích vì sao rất nhiều thử nghiệm lâm sàng trong lĩnh vực OA đã thất bại trong nhiều năm qua. Đồng thời, nó cũng có thể lý giải tại sao các bệnh nhân lại biểu hiện bệnh theo những cách rất khác nhau.

Để tìm câu trả lời, nhóm nghiên cứu tập trung vào dịch khớp, chất lỏng đóng vai trò bôi trơn tự nhiên bên trong khớp gối.

Nếu máu thường được xem là “cửa sổ” phản ánh trạng thái của toàn cơ thể, thì dịch khớp được coi là nguồn thông tin trực tiếp nhất về môi trường sinh học bên trong khớp.

Các nhà khoa học đã thu thập và phân tích mẫu dịch khớp từ 1.361 người được xác định mắc viêm thoái hóa khớp gối.

Trong mỗi mẫu, họ đo lường hơn 7.000 loại protein khác nhau nhằm tìm kiếm những dấu hiệu cho thấy sự tồn tại của các nhóm bệnh sinh học riêng biệt.

Kỳ vọng ban đầu là dữ liệu sẽ phân tách thành nhiều cụm đặc trưng khác nhau. Tuy nhiên, điều xuất hiện lại hoàn toàn trái ngược.

Thay vì hình thành các nhóm phân tử riêng biệt, phần lớn bệnh nhân nằm trên cùng một phổ sinh học liên tục. Nói cách khác, cơ chế bệnh lý nền tảng của OA ở các bệnh nhân có xu hướng giống nhau đáng kể.

Bằng chứng cho thấy OA có thể chỉ là một căn bệnh duy nhất

Theo Giáo sư Tonia Vincent, nhà nghiên cứu dẫn đầu đồng thời là Giám đốc Trung tâm Cơ chế bệnh sinh OA thuộc Arthritis UK tại Viện Thấp khớp Kennedy của Oxford (Anh), kết quả nghiên cứu đã mang lại một góc nhìn mới cho toàn bộ lĩnh vực.

Bà cho biết, “Trong nhiều thập kỷ, lĩnh vực này đã tranh luận về việc liệu OA thực chất là một nhóm các bệnh riêng biệt hay không, điều này có lẽ giải thích tại sao rất nhiều thử nghiệm lâm sàng đã thất bại”.

Giáo sư Vincent nhấn mạnh: “Chúng tôi không tìm thấy bằng chứng nào về các phân nhóm bệnh riêng biệt, thay vào đó, chúng tôi đã chứng minh rằng ở cấp độ phân tử, OA là một căn bệnh duy nhất với một tập hợp chung các con đường “cốt lõi”, hầu hết liên quan đến tổn thương và sửa chữa mô”.

Đây là một kết luận có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu OA thực sự chỉ là một bệnh với nền tảng sinh học thống nhất, các chiến lược nghiên cứu và phát triển thuốc trong tương lai có thể được đơn giản hóa đáng kể.

Thay vì cố gắng xây dựng những liệu pháp riêng biệt cho nhiều dạng OA giả định, các nhà khoa học có thể tập trung nguồn lực vào các cơ chế cốt lõi đang thúc đẩy bệnh tiến triển.

“ Đ ộng cơ” chung của bệnh lý

Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất của nghiên cứu nằm ở bản chất của các tín hiệu sinh học được phát hiện trong dịch khớp.

Các con đường phân tử nổi bật nhất đều liên quan đến hai quá trình, đó là tổn thương mô và sửa chữa mô.

Thoạt nhìn, đây có vẻ là tín hiệu tích cực bởi sửa chữa là phản ứng tự nhiên giúp cơ thể phục hồi sau tổn thương. Tuy nhiên, trong nhiều bệnh mạn tính, vấn đề không nằm ở việc hệ thống sửa chữa hoạt động, mà nằm ở việc nó liên tục bị kích hoạt.

Dữ liệu nghiên cứu cho thấy viêm thoái hóa khớp có thể được xem như một vòng lặp kéo dài giữa tổn thương và nỗ lực sửa chữa.

Thay vì là tập hợp của nhiều quá trình bệnh lý độc lập, OA dường như được thúc đẩy bởi cùng một chu trình sinh học cơ bản diễn ra theo thời gian.

Nhận thức này mang lại một mục tiêu điều trị rõ ràng hơn cho giới nghiên cứu. Việc can thiệp vào các cơ chế gây tổn thương mô hoặc điều chỉnh quá trình sửa chữa bất thường có thể trở thành hướng tiếp cận trung tâm trong phát triển thuốc thế hệ mới.

Dù kết luận OA có thể là một bệnh duy nhất ở cấp độ phân tử, nghiên cứu không cho rằng tất cả bệnh nhân đều trải qua bệnh theo cùng một cách.

Trên thực tế, nhóm nghiên cứu vẫn ghi nhận những khác biệt sinh học có ý nghĩa liên quan đến nhiều yếu tố nguy cơ đã được biết đến từ trước, bao gồm tuổi tác, giới tính và tình trạng béo phì.

Đặc biệt, những người sống chung với bệnh béo phì cho thấy các tín hiệu viêm mạnh hơn bên trong khớp.

Tuy nhiên, các nhà khoa học lưu ý rằng đây không phải là dạng viêm do hệ miễn dịch gây ra thường gặp ở những bệnh lý như viêm khớp dạng thấp.

Thay vào đó, nó nhiều khả năng phản ánh phản ứng của cơ thể trước áp lực cơ học kéo dài và tình trạng căng thẳng mô liên tục lên khớp.

Điều này cho thấy dù OA có thể được vận hành bởi một “động cơ” sinh học chung, hành trình tiến triển của từng bệnh nhân vẫn chịu tác động đáng kể từ các yếu tố nguy cơ cá nhân.

Một số người có thể tiến triển bệnh nhanh hơn, trong khi những người khác phản ứng tốt hơn với điều trị. Các yếu tố như tuổi tác, giới tính hay béo phì không làm thay đổi bản chất cốt lõi của bệnh, nhưng vẫn góp phần định hình cách bệnh biểu hiện trên từng cá thể.

Dữ liệu mới có thể thay đổi cách phát triển thuốc điều trị OA

Theo Tiến sĩ Thomas Perry, tác giả đầu tiên của nghiên cứu, giá trị lớn nhất của công trình không chỉ nằm ở việc trả lời một câu hỏi học thuật kéo dài nhiều năm.

Ông cho biết: “Công trình này cung cấp một bản đồ rõ ràng về bối cảnh phân tử của OA và mang lại một nguồn tài nguyên quý giá cho các nhà nghiên cứu cũng như các công ty dược phẩm”.

Ông nhận định thêm: “Nó sẽ cho phép chúng tôi chỉ định bệnh nhân với các liệu pháp điều trị chính xác hơn nhiều, một bước tiến quan trọng hướng tới việc phát triển các phương pháp điều trị được mong đợi từ lâu giúp làm chậm hoặc ngăn chặn sự tiến triển của bệnh”.

Trong bối cảnh phần lớn các phương pháp điều trị OA hiện nay chủ yếu tập trung vào giảm đau và cải thiện triệu chứng, việc xác định được nền tảng sinh học chung của bệnh có thể giúp tăng hiệu quả sàng lọc mục tiêu điều trị mới và cải thiện tỷ lệ thành công của các thử nghiệm lâm sàng trong tương lai.

Ngoài ra, ý nghĩa của nghiên cứu này không chỉ giới hạn trong lĩnh vực cơ xương khớp.

Đối với cộng đồng nghiên cứu về tuổi thọ và lão hóa khỏe mạnh, viêm thoái hóa khớp từ lâu đã được xem là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm chất lượng sống ở người cao tuổi.

Bệnh làm giảm khả năng vận động, hạn chế sự tự chủ trong sinh hoạt và thường kéo theo hàng loạt hệ lụy sức khỏe thứ cấp.

Khi người bệnh giảm vận động vì đau khớp, sức khỏe tim mạch có thể suy giảm, khối lượng cơ mất dần và các vấn đề chuyển hóa cũng trở nên nghiêm trọng hơn.

Chính vì vậy, trong lĩnh vực nghiên cứu tuổi thọ, khả năng vận động ngày càng được xem là một chỉ dấu nền tảng của quá trình lão hóa khỏe mạnh.

Từ góc độ này, nghiên cứu của Oxford không đơn thuần là một cuộc tranh luận về cách phân loại bệnh. Việc xác định được một bản thiết kế sinh học thống nhất cho OA có thể mang lại điều mà lĩnh vực này đã tìm kiếm từ lâu: một lộ trình rõ ràng hơn để phát triển thuốc.

Những “bản đồ” sinh học chính xác thường giúp định hướng đầu tư hiệu quả hơn, tối ưu hóa chiến lược nghiên cứu và nâng cao xác suất thành công trong phát triển liệu pháp mới.

Theo Giáo sư Lucy Donaldson, Giám đốc Nghiên cứu tại Arthritis UK cho rằng: “Việc hiểu rõ sinh học của viêm thoái hóa khớp sẽ giúp chúng tôi phát triển các phương pháp điều trị tốt hơn, mang tính cá nhân hóa hơn cho những người mắc bệnh”.

Như vậy, nghiên cứu không mang đến một liệu pháp đột phá ngay lập tức cho hàng triệu bệnh nhân đang sống chung với viêm thoái hóa khớp. Tuy nhiên, nó đã giúp thu hẹp đáng kể phạm vi tìm kiếm các mục tiêu điều trị tiềm năng.

Sau nhiều năm tranh luận về việc OA là một hay nhiều bệnh khác nhau, dữ liệu từ cuộc phân tích phân tử lớn nhất từng được thực hiện trên 1.361 bệnh nhân và hơn 7.000 protein trong dịch khớp đang nghiêng cán cân về một kết luận rõ ràng hơn: viêm thoái hóa khớp có thể là một thực thể sinh học thống nhất với những cơ chế cốt lõi chung.

Có thể nói rằng, đối với các nhà nghiên cứu, đây là nền tảng để xây dựng thế hệ liệu pháp mới. Đối với ngành công nghiệp tuổi thọ, đây là cơ hội để bảo vệ một trong những chức năng quan trọng nhất của quá trình lão hóa khỏe mạnh: khả năng vận động.

Và đối với hàng triệu bệnh nhân trên toàn thế giới, đây là một trong những tín hiệu hứa hẹn nhất xuất hiện trong nhiều năm trở lại đây trên hành trình tìm kiếm phương pháp điều trị có khả năng làm chậm hoặc ngăn chặn sự tiến triển của căn bệnh phổ biến này.

* Nguồn: Longevity.Technology.

Mai Mai