Quán cafe, nhà hàng phải trả phí bản quyền từ 1/7/2026: Nghệ sĩ mất đi một kênh truyền thông hay được trả lại đúng giá trị?

Một hướng đi tất yếu

Nghị định 134/2026/NĐ-CP không tạo ra nghĩa vụ hoàn toàn mới. Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam đã quy định rõ từ trước rằng việc sử dụng âm nhạc trong hoạt động kinh doanh thương mại phải trả phí bản quyền. Điều nghị định này làm là chuẩn hóa công thức tính phí, minh bạch hóa cơ chế thu và phân phối, đồng thời điều chỉnh mức phí theo lương cơ sở mới từ 1/7/2026 là 2,53 triệu đồng/tháng.

Mức phí cụ thể được tính theo công thức: Tiền bản quyền hàng năm bằng mức lương cơ sở nhân với hệ số điều chỉnh theo diện tích và loại hình cơ sở, tối đa không vượt quá 8 lần lương cơ sở, tương đương khoảng 20,24 triệu đồng/năm.

Một quán cà phê 30m² tại Hà Nội hoặc TP.HCM đóng khoảng 2,4 triệu đồng/năm, chưa đến 200.000 đồng/tháng. Phí được đóng cho hai đầu mối: Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam (VCPMC) đại diện cho nhạc sĩ, tác giả; và Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm Việt Nam (RIAV) đại diện cho nhà sản xuất bản ghi âm và người biểu diễn.

Nhìn rộng hơn, đây là hướng đi mà hầu hết các quốc gia có ngành âm nhạc phát triển đều đã và đang đi. Hàn Quốc triển khai hệ thống này từ thập niên 1960, và đến năm 2024, tổ chức quản lý bản quyền KOMCA thu về 437 tỷ won, phân phối 423,5 tỷ won trực tiếp đến tay hơn 37.000 nhạc sĩ và tác giả.

Trung Quốc vận hành qua MCSC với hàng chục nghìn cơ sở kinh doanh đã ký hợp đồng cấp phép hợp lệ, từ chuỗi nhà hàng lớn đến siêu thị. Đáng chú ý, Nhật Bản, thị trường âm nhạc lớn thứ hai thế giới, vừa thông qua sửa đổi Luật Bản quyền tháng 6/2026, lần đầu tiên công nhận quyền nhận thù lao cho nghệ sĩ khi nhạc được phát tại không gian công cộng. Lý do một phần là để nghệ sĩ Nhật không bị mất nguồn thu từ thị trường quốc tế do nguyên tắc có đi có lại trong thực thi quyền liên quan.

Việt Nam đang đi đúng hướng mà các nước tiên tiến nhất cũng đang hoàn thiện.

Hơn nữa, câu chuyện bản quyền âm nhạc không chỉ là câu chuyện tiền bạc. Đó là câu chuyện về việc một xã hội nhìn nhận giá trị của sáng tạo như thế nào. Mỗi bài nhạc vang lên tại một quán cà phê là kết quả của hàng tháng, thậm chí hàng năm lao động nghệ thuật của nhạc sĩ, ca sĩ, nhà sản xuất. Việc cơ sở kinh doanh sử dụng âm nhạc như một công cụ tạo không khí, giữ chân khách hàng và tăng doanh thu, trong khi người tạo ra nó không nhận được gì, là điều mà một thị trường văn minh cần khắc phục.

Quán cà phê là kênh quảng bá, nhưng nghệ sĩ cũng cần được bảo vệ

Một góc nhìn xuất hiện khá nhiều trong dư luận là quán cà phê và nhà hàng thực ra đang làm một việc có lợi cho nghệ sĩ phổ biến âm nhạc đến tai người nghe mà không tốn chi phí marketing. Không ít ca sĩ trẻ Việt Nam được công chúng biết đến lần đầu chính qua những playlist ở quán cà phê. Ở Thái Lan, nhiều nghệ sĩ độc lập từng tuyên bố tự nguyện miễn phí cho các quán nhỏ, xem đó như một hình thức đầu tư vào độ phủ sóng của tác phẩm.

Góc nhìn này không sai, nhưng nó chỉ đúng ở một giai đoạn nhất định, thường là khi nghệ sĩ còn đang tìm chỗ đứng. Khi một tác phẩm đã trưởng thành, đã được thị trường đón nhận và có giá trị rõ ràng, điều nghệ sĩ cần không còn là thêm độ phủ sóng, mà là được bảo vệ đúng mức. Một bài nhạc vang lên hàng trăm lần mỗi ngày tại hàng nghìn quán cà phê trên cả nước không còn là "quảng bá miễn phí", mà là tài sản đang bị khai thác thương mại mà người tạo ra nó chưa nhận được gì.

Hơn nữa, việc một quán cà phê vô tình giúp một bài nhạc được nghe nhiều hơn và việc tác giả bài nhạc đó có quyền được trả thù lao là hai chuyện hoàn toàn độc lập, không triệt tiêu nhau. Một nghệ sĩ có thể vừa vui vì nhạc của mình được yêu thích ở nhiều nơi, vừa hoàn toàn chính đáng khi mong muốn quyền lợi của mình được pháp luật bảo vệ. Thực ra, chính những nghệ sĩ có tác phẩm được phát nhiều nhất mới là những người hưởng lợi nhiều nhất từ một hệ thống bản quyền hoạt động tốt khi cơ chế minh bạch, tiền bản quyền chảy về tay đúng người, đúng tác phẩm, đúng tỷ lệ đóng góp.

Nhìn theo hướng đó, bảo vệ bản quyền âm nhạc không phải là rào cản với sự phổ biến của âm nhạc, mà ngược lại, là nền tảng để âm nhạc phát triển bền vững hơn. Nghệ sĩ được trả công xứng đáng thì mới có động lực tiếp tục sáng tác, và thị trường có thêm nhiều tác phẩm hay thì người nghe, kể cả khách của các quán cà phê, mới là người được hưởng lợi cuối cùng.

Nhận thức đang dần thay đổi, nhưng cần thêm thời gian

Một trong những thách thức lớn nhất của giai đoạn đầu triển khai không phải đến từ sự phản đối, mà đến từ sự chưa quen. Suốt nhiều năm, âm nhạc trong quán ăn, quán cà phê được xem là thứ có sẵn và gần như miễn phí, phần vì thói quen thị trường, phần vì ranh giới giữa nghe nhạc cá nhân và phát nhạc thương mại chưa được truyền thông đủ rộng.

Nhiều chủ quán hiện vẫn mặc định rằng đã trả phí Spotify Premium hay YouTube Premium là đủ. Đây là hiểu lầm phổ biến cần được giải thích rõ, gói cá nhân chỉ cấp quyền nghe riêng tư, không bao gồm quyền biểu diễn công khai trong không gian thương mại.

Hai quyền này tồn tại độc lập và có giá trị khác nhau. Một bài đăng trên mạng xã hội với tiêu đề giật gân về quy định mới thu về hàng nghìn lượt tương tác chỉ trong vài giờ, phần lớn là hoang mang và hiểu sai, cho thấy khoảng trống truyền thông vẫn còn rất lớn.

Thực tế đáng mừng là các chuỗi lớn như khách sạn quốc tế, trung tâm thương mại, thương hiệu F&B quy mô lớn đã thực hiện nghĩa vụ bản quyền từ lâu, vì họ có bộ phận pháp chế đọc và áp dụng luật. Đây là tín hiệu tích cực: Ý thức tuân thủ đang hình thành ở khu vực dẫn đầu thị trường, và xu hướng đó sẽ lan rộng dần.

Khảo sát của iPOS trên 3.000 doanh nghiệp F&B, chủ yếu tại Hà Nội và TP.HCM, cho thấy hơn 57% cho rằng áp lực tuân thủ pháp lý là một trong những rào cản ảnh hưởng đến biên lợi nhuận. Nhưng các chuyên gia cũng chỉ ra rằng bản quyền âm nhạc sẽ chỉ là gánh nặng nếu tiếp cận theo kiểu bị động. Khi được nhìn nhận đúng, đây đơn giản là một chi phí vận hành, không khác gì tiền điện, tiền thuê mặt bằng hay phí phần mềm quản lý. Và với mức chưa đến 200.000 đồng/tháng cho quán nhỏ, đó là chi phí hoàn toàn có thể tính vào giá thành.

Nhìn vào bản đồ kinh doanh F&B Việt Nam, từ những con phố cà phê tấp nập ở Hà Nội và TP.HCM cho đến hàng triệu quán nhỏ ở thị trấn, huyện lỵ khắp cả nước, có thể thấy đây là hành trình cần cả hệ thống cùng tham gia, không chỉ riêng cơ quan quản lý.

Bài học từ Hàn Quốc, nơi hệ thống bản quyền âm nhạc vận hành minh bạch và hiệu quả bậc nhất châu Á, cho thấy yếu tố quyết định không chỉ là luật đúng, mà còn là luật dễ tiếp cận. KOMCA vận hành theo mô hình một đầu mối, chủ cơ sở đóng một khoản phí hàng năm và được phát toàn bộ kho nhạc mà không cần thương lượng từng bài. Tổ chức này còn phát triển ứng dụng riêng để nghệ sĩ theo dõi từng đồng royalty theo từng tháng, minh bạch đến mức được so sánh với bảng lương nhân viên văn phòng. Sự minh bạch đó tạo ra niềm tin, và niềm tin tạo ra sự tuân thủ tự nguyện.

Đó cũng là điều mà nhiều người kỳ vọng sẽ thấy ở Việt Nam trong thời gian tới: thông tin về quy trình đóng phí được phổ biến rõ ràng và đủ rộng đến từng địa phương, đặc biệt là những vùng xa hai đô thị lớn nơi chủ quán nhỏ chưa quen với các thủ tục hành chính liên quan đến sở hữu trí tuệ. Vai trò của báo chí, hiệp hội ngành F&B và chính quyền địa phương trong việc lan tỏa thông tin đúng lúc này là rất quan trọng, thay thế những nội dung gây hoang mang trên mạng xã hội bằng hướng dẫn thực tế, cụ thể và dễ làm theo.

Âm nhạc Việt Nam đang ở giai đoạn phát triển mạnh mẽ, với nhiều nghệ sĩ trẻ tài năng đang xây dựng sự nghiệp và hướng đến thị trường quốc tế. Một hệ sinh thái bản quyền lành mạnh không chỉ bảo vệ quyền lợi của họ trong nước, mà còn mở ra cánh cửa để âm nhạc Việt Nam nhận được sự bảo hộ tương xứng trên toàn cầu. Khi mỗi quán cà phê ý thức được rằng việc đóng phí bản quyền không chỉ là thực hiện nghĩa vụ pháp lý, mà còn là cách thiết thực nhất để nuôi dưỡng nền âm nhạc mà chính họ đang thụ hưởng mỗi ngày, thì đó mới là lúc thị trường thực sự trưởng thành.