Từ tiếng chẻ tre tuổi thơ đến khát vọng đưa làng nghề Việt đi khắp thế giới

Sinh ra trong một gia đình nhiều đời gắn bó với nghề mây tre đan tại làng Phú Vinh (xã Phú Nghĩa, Hà Nội), Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Văn Hạnh (sinh năm 1967) đã lớn lên cùng tiếng chẻ tre, vót mây và những câu chuyện về một làng nghề có lịch sử hơn 400 năm. Với ông, cơ duyên đến với nghề không phải là sự lựa chọn mà là tình yêu được vun đắp từ thuở nhỏ, khi mới học lớp 1, lớp 2 đã được ông bà, cha mẹ hướng dẫn đan những chiếc giỏ, chiếc đĩa phục vụ xuất khẩu.

Nghệ nhân Hoàng Văn Hạnh đến với nghề không phải là sự lựa chọn mà là tình yêu được vun đắp từ thuở nhỏ.

Theo lời kể của ông, từ xa xưa, người dân Phú Vinh sống trên vùng đồng chiêm trũng, sử dụng tre, mây để làm dụng cụ đánh bắt cá và các vật dụng nông nghiệp. Chính sự khéo léo của người dân đã khiến một thương gia người Hoa đặt tên vùng đất này là Phú Hoa Trang – miền quê trù phú với những đôi bàn tay tài hoa. Trải qua thời gian, cái tên ấy được đổi thành Phú Vinh và trở thành một trong những làng nghề mây tre đan nổi tiếng của cả nước.

Trong giai đoạn những năm 1960-1980, sản phẩm mây tre đan Phú Vinh từng được xuất khẩu với số lượng lớn sang Đông Âu, đặc biệt là Liên Xô cũ, phục vụ như những loại bao bì thân thiện với môi trường thay thế túi nilon. Qua quá trình lao động và sáng tạo, người dân làng nghề không ngừng phát triển thêm các sản phẩm ứng dụng như bàn ghế song mây, giường tủ, đèn trang trí, đồ decor cho nhà hàng, khách sạn… đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường.

Tuy nhiên, hành trình giữ nghề không phải lúc nào cũng bằng phẳng. Nghệ nhân Hoàng Văn Hạnh cho biết, những cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu từng khiến ngành thủ công mỹ nghệ lao đao. Khi người tiêu dùng ưu tiên các mặt hàng thiết yếu, những sản phẩm thủ công trở nên kém sức hút, khiến nhiều cơ sở sản xuất phải thu hẹp quy mô.

Bài toán nhân lực trong thời đại mới

Nghệ nhân Hoàng Văn Hạnh vẫn đang ngày đêm miệt mài biến sợi tre, sợi mây.

"Có những lúc tôi rất nản lòng", ông chia sẻ. Nguyên liệu tự nhiên ngày càng khan hiếm do khai thác quá mức, trong khi lực lượng lao động trẻ lại bị thu hút bởi các khu công nghiệp và những ngành nghề khác. Hiện nay, phần lớn những người còn gắn bó với nghề đều đã ở độ tuổi trung niên, khiến bài toán nhân lực kế cận trở thành nỗi trăn trở lớn của nhiều cơ sở sản xuất.

Để khắc phục tình trạng thiếu lao động, ông cùng các cộng sự đã tìm đến nhiều địa phương vùng sâu, vùng xa ở Hòa Bình cũ, Sơn La, Mộc Châu, Tuyên Quang để truyền nghề cho bà con. Việc làm này không chỉ giúp cơ sở có thêm nhân công khi có đơn hàng mà còn tạo sinh kế, góp phần đảm bảo an sinh xã hội cho nhiều gia đình khó khăn.

Trong hàng chục năm gắn bó với nghề, điều khiến ông nhớ nhất không phải một tác phẩm nổi tiếng mà là chuyến đi dạy nghề tại Kim Bôi (Hòa Bình cũ). Khi ấy, ông gặp một người đàn ông dân tộc Mường ngoài 40 tuổi bị liệt hai chân do tai nạn khi đi khai thác cây rừng. Cuộc sống khó khăn khiến người đàn ông ấy luôn mặc cảm, cho rằng mình trở thành gánh nặng của gia đình.

Khi được hướng dẫn làm nghề mây tre đan ngay tại nhà và có thêm thu nhập, người đàn ông ấy đã bật khóc. Anh tâm sự rằng lần đầu tiên sau nhiều năm, anh cảm thấy mình vẫn có ích, vẫn có giá trị trong chính gia đình và xã hội.

"Khoảnh khắc ấy khiến tôi hạnh phúc vô cùng. Tôi nhận ra rằng giữ nghề không chỉ là tạo ra những sản phẩm đẹp, mà còn là mang đến sinh kế, niềm tin và hy vọng cho nhiều người", nghệ nhân xúc động chia sẻ.

Sáng tạo từ cảm hứng xanh và chinh phục thị trường quốc tế

Du khách chăm chú quan sát sản phẩm tại xưởng của nghệ nhân Hoàng Văn Hạnh.

Nguồn cảm hứng sáng tạo của nghệ nhân Hoàng Văn Hạnh đến từ chính cuộc sống thường ngày và xu hướng phát triển bền vững trên thế giới. Ông mong muốn đưa tre, mây trở thành vật liệu xanh trong kiến trúc, du lịch và nghệ thuật. Những công trình, tác phẩm bằng tre không chỉ thân thiện với môi trường mà còn mang vẻ đẹp riêng của văn hóa Việt Nam.

Các sản phẩm tiêu dùng của cơ sở ông hiện đã có mặt tại nhiều thị trường khó tính như Anh, Pháp, Đức, Nhật Bản. Đặc biệt, ông từng thực hiện một quả cầu bằng mây theo thiết kế của một kỹ sư tại Mỹ. Sản phẩm được chia thành 15 phần nhỏ để thuận tiện vận chuyển và sau đó được lắp ráp hoàn chỉnh tại Mỹ, phục vụ công tác giảng dạy tại một trường đại học.

"Đó là niềm tự hào rất lớn khi sản phẩm thủ công của người Việt được bạn bè quốc tế ghi nhận", ông xúc động nói.

Nghệ nhân Hoàng Văn Hạnh luôn tỉ mẩn quan sát từng sản phẩm.

Để đáp ứng những tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế, nghệ nhân Hoàng Văn Hạnh luôn đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt ngay từ khâu lựa chọn nguyên liệu. Theo ông, tre và mây phải được khai thác đúng tuổi, xử lý cẩn thận trước khi đưa vào sản xuất, bởi một sản phẩm dù tinh xảo đến đâu cũng không thể đạt chất lượng hoàn hảo nếu nguyên liệu không bảo đảm.

Ông cho rằng, để nâng tầm thủ công mỹ nghệ Việt Nam trên thị trường thế giới, người thợ không chỉ cần tay nghề cao mà còn phải không ngừng học hỏi, cập nhật xu hướng mới, chú trọng thiết kế, tính an toàn và yếu tố thân thiện với môi trường.

Biến xưởng mây tre thành điểm đến trải nghiệm lan tỏa giá trị làng nghề Việt

Không chỉ miệt mài sáng tạo những sản phẩm mây tre đan mang đậm dấu ấn truyền thống, nghệ nhân Hoàng Văn Hạnh còn mở cửa xưởng sản xuất để đón du khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm. Với ông, đây không đơn thuần là một hoạt động du lịch mà là cách để đưa những giá trị của làng nghề truyền thống đến gần hơn với cộng đồng.

Chia sẻ về ý tưởng kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm, nghệ nhân cho biết mong muốn lớn nhất của ông là tạo nên một không gian mang đậm bản sắc của làng nghề. Chính vì vậy, trong khuôn viên cơ sở, ông dành nhiều diện tích để trồng tre, mây và các loại cây nguyên liệu gắn với nghề, giúp du khách có thể hình dung rõ hơn về hành trình tạo nên một sản phẩm thủ công.

"Tôi muốn khách đến đây không chỉ nhìn thấy những món đồ hoàn thiện mà còn hiểu được nguyên liệu, quy trình làm nghề và tình yêu mà người thợ gửi gắm trong từng sản phẩm", ông chia sẻ.

Nghệ nhân Hoàng Văn Hạnh biến xưởng mây tre thành điểm đến trải nghiệm.

Bên cạnh việc trưng bày hàng trăm sản phẩm mây tre đan, cơ sở của ông còn thường xuyên tổ chức các hoạt động trải nghiệm, workshop dành cho học sinh, sinh viên và khách quốc tế. Theo ông, đây là cách hiệu quả để khơi dậy tình yêu với nghề truyền thống, đồng thời góp phần đưa sản phẩm Việt đến gần hơn với người tiêu dùng.

Lượng khách đến tham quan khá đa dạng. Vào mùa làm đồ án, nhiều sinh viên các trường đại học tìm đến để nghiên cứu, hiện thực hóa các bản thiết kế dưới sự hỗ trợ của nghệ nhân và những người thợ lành nghề. Những ngày cuối tuần, cơ sở lại đón các đoàn khách quốc tế hoặc khách đi theo tour của các công ty lữ hành. Không ít du khách tự tìm đến làng nghề sau khi biết đến qua mạng xã hội hoặc qua lời giới thiệu của bạn bè.

Dù hoạt động du lịch ngày càng phát triển, nghệ nhân khẳng định mục tiêu ban đầu của ông không phải là kinh doanh du lịch đơn thuần.

"Mong muốn lớn nhất của tôi là lan tỏa sản phẩm và tình yêu với làng nghề đến nhiều người hơn. Khi hiểu được giá trị của nghề truyền thống, mọi người sẽ tin dùng và trân trọng những sản phẩm của Việt Nam", ông nói.

Cần sự chung tay để bảo tồn bền vững

Chia sẻ về thực trạng của làng nghề hiện nay, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh, Chủ tịch Hội Mây tre đan xã Phú Nghĩa cho biết, nhu cầu tiêu thụ sản phẩm trong và ngoài nước đang có nhiều tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất lại nằm ở nguồn nhân lực kế cận.

Theo ông, lớp trẻ sinh từ những năm 2000 trở lại đây hầu như không còn mặn mà với nghề truyền thống, khiến nguy cơ đứt gãy thế hệ trở thành nỗi lo thường trực.

"Đây là điều rất đáng tiếc đối với một làng nghề có lịch sử hàng trăm năm. Nếu không có lớp trẻ kế cận thì việc duy trì và phát triển nghề sẽ gặp rất nhiều khó khăn", ông bày tỏ.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh, Chủ tịch Hội Mây tre đan xã Phú Nghĩa

Hiện nay, một số hộ dân ở Phú Vinh đã kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm. Nhờ sự phát triển của công nghệ thông tin và mạng xã hội, hình ảnh làng nghề ngày càng được nhiều người biết đến hơn. Lượng du khách tăng dần qua từng năm mang lại những tín hiệu lạc quan cho tương lai của làng nghề.

Ông Nguyễn Văn Tĩnh cũng nhấn mạnh vai trò quan trọng của các nghệ nhân trong làng, trong đó có Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Văn Hạnh và nhiều nghệ nhân khác. Họ không chỉ là những người trực tiếp làm ra sản phẩm mà còn là những người miệt mài nghiên cứu, sáng tạo và lưu giữ những kỹ thuật truyền thống đã được hun đúc qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, nỗ lực của riêng các nghệ nhân là chưa đủ.

"Chúng tôi sẽ cố gắng nhiều hơn nữa, nhưng để làng nghề phát triển bền vững thì cần sự chung tay của chính quyền, các nhà nghiên cứu, chuyên gia kinh tế và những người hoạch định chính sách để tìm ra hướng đi phù hợp, vừa bảo tồn được giá trị truyền thống, vừa thích ứng với xu thế hiện đại", ông nói.

Giữa nhịp sống ngày càng đổi thay, những người nghệ nhân Phú Vinh vẫn ngày ngày cần mẫn bên tre, mây và những đường đan thủ công. Với họ, giữ nghề không chỉ là giữ lấy một kế sinh nhai, mà còn là giữ lại ký ức, bản sắc và linh hồn của một làng nghề hơn 400 năm tuổi để trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Video: Khoảnh khắc làm việc tại xưởng của nghệ nhân Hoàng Văn Hạnh

Quốc Tiệp