Đừng là "nạn nhân" của lịch sử: Khi AI biến con người thành “xe ngựa” lạc hậu, làm sao để sống sót qua cuộc thanh lọc?

Có một thời, ngựa là động lực chính của nền kinh tế. Chúng kéo xe chở khách, vận chuyển hàng hóa và tham gia vào hầu hết hoạt động sản xuất. Thế nhưng chỉ vài thập kỷ sau khi ô tô xuất hiện, vai trò ấy nhanh chóng thu hẹp. Công nghệ mới không chỉ giúp công việc trở nên hiệu quả hơn mà còn thay đổi hoàn toàn cách xã hội vận hành.

Hơn một thế kỷ sau, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm dấy lên những cuộc tranh luận tương tự.

Nếu các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây chủ yếu thay thế sức lao động cơ bắp thì AI lại đang tiến vào những công việc vốn được xem là đặc quyền của trí tuệ con người. Từ viết nội dung, phân tích dữ liệu, chăm sóc khách hàng đến hỗ trợ lập trình hay chẩn đoán y khoa, ngày càng nhiều nhiệm vụ được giao cho máy móc thực hiện.

Đối với những người trẻ chuẩn bị bước vào thị trường lao động, sự thay đổi ấy không còn là câu chuyện của tương lai xa.

Những ngày cuối cùng trên giảng đường, Hà Quang, sinh viên năm cuối tại Hà Nội, dành phần lớn thời gian để tìm kiếm cơ hội việc làm. Tuy nhiên, càng theo dõi thị trường tuyển dụng, cậu càng cảm thấy lo lắng.

"Trước đây em chỉ nghĩ mình phải cạnh tranh với những người cùng ngành. Bây giờ em thấy AI có thể viết nội dung, làm slide, phân tích dữ liệu, thậm chí hỗ trợ thiết kế. Em không biết vài năm nữa doanh nghiệp sẽ cần những kỹ năng gì và liệu công việc mình hướng tới có còn như hiện nay hay không", Quang chia sẻ.

Nỗi băn khoăn ấy không phải cá biệt. Theo báo cáo Future of Jobs Report 2025 của World Economic Forum, khoảng 39% các kỹ năng cốt lõi của người lao động hiện nay dự kiến sẽ thay đổi trong giai đoạn từ nay đến năm 2030.

AI đang thay đổi công việc nhanh hơn dự đoán

Sự xuất hiện của AI đã làm thay đổi cách nhiều doanh nghiệp vận hành. Những công việc lặp lại như nhập liệu, tổng hợp thông tin, trả lời câu hỏi khách hàng hay xử lý văn bản đang ngày càng được tự động hóa.

Trong lĩnh vực văn phòng, các công cụ AI có thể soạn thảo email, tóm tắt báo cáo, lập kế hoạch làm việc hoặc phân tích dữ liệu chỉ trong vài phút. Trong ngành truyền thông, AI hỗ trợ xây dựng nội dung, lên ý tưởng, chỉnh sửa hình ảnh và video. Ngay cả những công việc đòi hỏi chuyên môn cao như luật hay y tế cũng đang chứng kiến sự tham gia ngày càng sâu của công nghệ.

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), AI có khả năng ảnh hưởng tới gần 40% việc làm trên toàn cầu và khoảng 60% việc làm tại các nền kinh tế phát triển. Tổ chức này nhận định AI có thể thúc đẩy năng suất lao động nhưng đồng thời cũng làm gia tăng áp lực đối với những nhóm lao động không kịp thích nghi.

Báo cáo năm 2025 của công ty tư vấn quản lý McKinsey cũng cho thấy AI tạo sinh đang có khả năng tự động hóa một phần đáng kể các nhiệm vụ văn phòng, đặc biệt là các công việc liên quan đến xử lý thông tin và giao tiếp bằng ngôn ngữ.

Điều này khiến nhiều sinh viên và người lao động trẻ cảm thấy áp lực. Họ không chỉ cạnh tranh với nhau mà còn phải chuẩn bị cho một môi trường làm việc nơi AI trở thành "đồng nghiệp" mới.

"Em thấy nhiều doanh nghiệp hiện nay yêu cầu ứng viên biết sử dụng AI trong công việc. Điều đó vừa là cơ hội nhưng cũng là áp lực vì nếu không học thêm, mình sẽ tụt lại phía sau", Quang cho biết.

Tuy nhiên, lịch sử cho thấy công nghệ không chỉ lấy đi việc làm mà còn tạo ra những cơ hội mới.

Đầu thế kỷ 20, sự cơ giới hóa khiến số lượng lao động nông nghiệp giảm mạnh ở nhiều quốc gia. Nhưng đồng thời, các ngành công nghiệp, dịch vụ và công nghệ phát triển mạnh mẽ, tạo ra hàng triệu công việc mới mà trước đó chưa từng tồn tại.

Những nghề nghiệp phổ biến hiện nay như lập trình viên ứng dụng, chuyên gia dữ liệu, quản trị mạng xã hội hay nhà phát triển trí tuệ nhân tạo đều là sản phẩm của các cuộc cách mạng công nghệ trong vài thập kỷ gần đây.

Theo World Economic Forum, đến năm 2030, AI và các xu hướng chuyển đổi kinh tế có thể khiến khoảng 92 triệu việc làm hiện tại biến mất, nhưng đồng thời tạo ra khoảng 170 triệu việc làm mới trên toàn cầu. Điều này tương đương mức tăng ròng khoảng 78 triệu việc làm.

Điều đáng chú ý là các doanh nghiệp hiện nay không chỉ tìm kiếm kỹ năng công nghệ. Báo cáo của World Economic Forum cũng cho thấy những năng lực được đánh giá cao nhất trong tương lai bao gồm tư duy phân tích, khả năng giải quyết vấn đề, học tập liên tục, sáng tạo và thích nghi với thay đổi.

Nói cách khác, thứ đang thay đổi nhanh nhất không phải nghề nghiệp mà là bộ kỹ năng cần thiết để thực hiện nghề nghiệp đó.

Một nhà báo có thể sử dụng AI để phân tích dữ liệu nhanh hơn. Một nhân viên marketing có thể dùng AI để nghiên cứu khách hàng. Một kỹ sư có thể tận dụng AI để tối ưu hóa quy trình làm việc. Trong nhiều trường hợp, công nghệ không thay thế hoàn toàn con người mà thay đổi cách con người làm việc.

Cuộc đua thích nghi

Sau nhiều tháng lo lắng về tương lai nghề nghiệp, Hà Quang quyết định thay đổi cách tiếp cận.

Thay vì né tránh AI, cậu bắt đầu tìm hiểu cách sử dụng các công cụ này trong học tập và công việc. Từ việc xây dựng kế hoạch truyền thông, tìm kiếm dữ liệu đến hỗ trợ viết báo cáo, Quang nhận ra AI có thể trở thành một công cụ hữu ích nếu biết sử dụng đúng cách.

"Ban đầu em nghĩ AI là đối thủ. Nhưng sau khi học cách sử dụng, em thấy nó giống một công cụ hơn. Điều quan trọng là mình phải biết làm những việc mà AI chưa thể làm tốt, đồng thời tận dụng AI để tăng hiệu quả công việc", Quang chia sẻ.

Quan điểm này cũng được nhiều chuyên gia đồng tình. Trong báo cáo về tương lai việc làm, World Economic Forum nhận định rằng nhu cầu đào tạo lại và nâng cao kỹ năng sẽ trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của doanh nghiệp trên toàn thế giới trong những năm tới.

Cũng giống như những cuộc cách mạng công nghiệp trước đây, AI đang buộc con người phải thích nghi với một môi trường mới. Sự khác biệt nằm ở chỗ, công nghệ hiện nay không chỉ tác động tới sức lao động cơ bắp mà còn chạm tới những công việc đòi hỏi tri thức và tư duy.

Hơn một thế kỷ trước, ô tô đã khép lại thời đại của những cỗ xe ngựa. Hôm nay, AI đang mở ra một chương mới của thị trường lao động toàn cầu. Với những người trẻ như Hà Quang, nỗi lo về tương lai việc làm là có thật. Nhưng lịch sử cũng cho thấy mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều mang đến những cơ hội mới cho những người sẵn sàng học hỏi và thay đổi.

Câu hỏi quan trọng nhất có lẽ không còn là "AI có thay thế con người hay không", mà là "con người sẽ thích nghi với AI nhanh đến mức nào"./

Mai Mai