AI đang biến chiếc điện thoại thành "tư vấn viên dinh dưỡng" cá nhân
"Hôm nay ăn gì?" vốn là câu hỏi quen thuộc của không ít người trẻ khi bắt đầu cuộc sống tự lập. Thay vì gọi điện về hỏi bố mẹ hay tìm kiếm trên mạng, ngày càng nhiều người lựa chọn hỏi AI.
Nguyễn Văn Bắc, sinh viên năm nhất tại Hà Nội, cho biết từ khi sống xa gia đình, việc tự chuẩn bị bữa ăn trở thành một trong những khó khăn lớn nhất.
"Có những hôm đứng trước căng tin rất lâu vẫn không biết nên ăn gì để vừa đủ chất vừa tiết kiệm. Sau đó mình bắt đầu hỏi AI, nhập chiều cao, cân nặng, lịch học và ngân sách mỗi ngày. AI gợi ý thực đơn khá chi tiết, thậm chí còn giải thích vì sao nên ăn nhiều đạm hay bổ sung thêm rau xanh. Nhờ vậy việc ăn uống trở nên dễ dàng hơn rất nhiều."
Không chỉ dừng ở việc gợi ý món ăn, các mô hình AI hiện nay có khả năng tổng hợp dữ liệu sức khỏe cá nhân như tuổi, giới tính, chiều cao, cân nặng, mức độ vận động, mục tiêu giảm cân hoặc tăng cơ để xây dựng thực đơn phù hợp.
Chỉ trong vài giây, hệ thống có thể tính toán lượng calo, protein, carbohydrate, chất béo cùng nhiều vi chất thiết yếu mà trước đây thường phải thực hiện thủ công.
Đây cũng là điểm khác biệt lớn giữa AI và phương pháp tư vấn truyền thống. Nếu trước đây một chuyên gia cần nhiều thời gian thu thập thông tin, tính toán và hiệu chỉnh khẩu phần thì AI có thể xử lý đồng thời hàng chục biến số gần như tức thời.
Xu hướng này được thúc đẩy bởi sự phát triển mạnh của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI), giúp việc tiếp cận tư vấn dinh dưỡng trở nên nhanh chóng, chi phí thấp và dễ tiếp cận hơn với nhóm người trẻ.
Ở góc độ nghiên cứu, một khảo sát thực hiện tại hệ thống Mayo Clinic (Mỹ) với 64 chuyên gia dinh dưỡng cho thấy AI được đánh giá có tiềm năng nâng cao hiệu quả công việc, đặc biệt trong xử lý dữ liệu, giáo dục sức khỏe và hỗ trợ xây dựng kế hoạch dinh dưỡng.
Tuy nhiên, các chuyên gia vẫn bày tỏ sự thận trọng về độ chính xác, đào tạo và cách triển khai trong thực tế.
Một nghiên cứu khác so sánh 100 tình huống tư vấn dinh dưỡng giữa ChatGPT-4o và các chuyên gia dinh dưỡng được cấp phép cho thấy 96% câu trả lời của AI đạt ngưỡng chất lượng chấp nhận được theo đánh giá của các chuyên gia, đồng thời được chấm điểm cao về khả năng diễn đạt và sự đồng cảm.
Dù vậy, nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh AI vẫn cần được giám sát chuyên môn trước khi ứng dụng trong chăm sóc sức khỏe.
Khoảng trống AI vẫn chưa thể lấp đầy
Khả năng xử lý dữ liệu nhanh không đồng nghĩa AI có thể thay thế hoàn toàn chuyên gia dinh dưỡng.
Điểm yếu lớn nhất nằm ở độ chính xác lâm sàng. AI chỉ có thể đưa ra khuyến nghị dựa trên dữ liệu người dùng cung cấp.
Nếu thông tin đầu vào thiếu chính xác hoặc người dùng mắc các bệnh lý nền như suy thận, tiểu đường, tim mạch, dị ứng thực phẩm..., lời khuyên của AI có thể không còn phù hợp.
Trong dinh dưỡng lâm sàng, việc xây dựng khẩu phần không chỉ dựa trên lượng calo hay protein mà còn phụ thuộc vào kết quả xét nghiệm, thuốc đang sử dụng, tình trạng chuyển hóa, tâm lý và khả năng tuân thủ của từng bệnh nhân. Đây là những yếu tố mà AI hiện chưa thể đánh giá đầy đủ.
Một khảo sát quốc tế với 1.001 nhân viên y tế tại 73 quốc gia cũng chỉ ra rằng rào cản lớn nhất khi sử dụng các ứng dụng dinh dưỡng là cơ sở dữ liệu thực phẩm thiếu chính xác (52%), thiếu dữ liệu thực phẩm địa phương (48,2%) và khoảng cách về công nghệ giữa các nhóm người dùng.
Bên cạnh đó, không ít trường hợp người cần tư vấn dinh dưỡng đồng thời gặp áp lực tâm lý, rối loạn ăn uống hoặc mất động lực thay đổi lối sống. Khi đó, vai trò của chuyên gia không chỉ là đưa ra khẩu phần mà còn đồng hành, động viên và điều chỉnh hành vi, điều AI vẫn còn rất hạn chế.
Ngoài ra, vấn đề trách nhiệm pháp lý cũng chưa có lời giải rõ ràng. Nếu AI đưa ra khuyến nghị sai dẫn đến ảnh hưởng sức khỏe, việc xác định trách nhiệm giữa nhà phát triển, đơn vị cung cấp dịch vụ và người sử dụng vẫn là khoảng trống trong nhiều hệ thống pháp luật trên thế giới.
AI không thay thế chuyên gia
Thay vì đặt AI và chuyên gia dinh dưỡng ở hai phía đối lập, nhiều chuyên gia cho rằng mô hình hiệu quả hơn là "Augmented Intelligence" (trí tuệ tăng cường), trong đó AI đóng vai trò trợ lý còn con người giữ quyền quyết định cuối cùng.
Theo mô hình này, AI đảm nhận các công việc lặp lại như thu thập dữ liệu, tính toán nhu cầu năng lượng, phân tích thành phần dinh dưỡng, xây dựng nhiều phương án thực đơn và theo dõi tiến trình.
Chuyên gia dinh dưỡng sẽ kiểm chứng kết quả, điều chỉnh theo tình trạng sức khỏe, bệnh lý, văn hóa ăn uống và hỗ trợ thay đổi hành vi.
Cách tiếp cận này không chỉ giúp giảm thời gian xử lý dữ liệu mà còn cho phép chuyên gia tập trung nhiều hơn vào các giá trị mà AI khó thay thế như giao tiếp, tư vấn tâm lý và đưa ra quyết định lâm sàng.
Tại Việt Nam, nơi tỷ lệ sử dụng điện thoại thông minh và các nền tảng AI ngày càng tăng, xu hướng ứng dụng AI trong chăm sóc sức khỏe được đánh giá sẽ mở ra cơ hội phát triển các dịch vụ dinh dưỡng số, hỗ trợ người dân tiếp cận kiến thức khoa học với chi phí thấp hơn.
Tuy nhiên, để công nghệ phát huy hiệu quả, các hệ thống AI cần được xây dựng trên cơ sở dữ liệu dinh dưỡng chuẩn hóa, phù hợp với khẩu phần và thực phẩm của người Việt, đồng thời có sự tham gia kiểm định của đội ngũ chuyên gia.
AI có thể trả lời câu hỏi "Hôm nay nên ăn gì?" chỉ trong vài giây. Nhưng để trả lời câu hỏi "Ăn như thế nào để khỏe mạnh trong nhiều năm tới?", vai trò của chuyên gia dinh dưỡng vẫn là mắt xích không thể thay thế.
Trong tương lai gần, sự kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo và chuyên môn con người nhiều khả năng sẽ trở thành mô hình tối ưu, thay vì một cuộc cạnh tranh để loại bỏ lẫn nhau./