Ăn chay có thực sự tốt như lời đồn, hay chỉ là "chiêu trò tiếp thị" của ngành công nghiệp 162 tỷ USD?

Ăn chay không còn là lựa chọn của riêng người theo tôn giáo mà đang trở thành xu hướng sống khỏe, giữ dáng và bảo vệ môi trường của nhiều người trẻ.

Tuy nhiên, đằng sau những lợi ích đã được chứng minh là không ít rủi ro dinh dưỡng nếu áp dụng thiếu khoa học.

Từ lựa chọn mang màu sắc tín ngưỡng, ăn chay đang dần trở thành phong cách sống của nhiều người trẻ Việt Nam. Không ít người tìm đến chế độ ăn thực vật với mong muốn giảm cân, duy trì vóc dáng, phòng ngừa bệnh tật hoặc góp phần giảm tác động đến môi trường.

Theo khảo sát của Statista Consumer Insights năm 2023, khoảng 10% người tiêu dùng toàn cầu cho biết đang theo chế độ ăn chay hoặc thuần chay, trong khi nhóm "flexitarian" (ăn linh hoạt, giảm thịt) tiếp tục tăng nhanh ở nhiều quốc gia.

Xu hướng này cũng được phản ánh qua sự phát triển của thị trường thực phẩm có nguồn gốc thực vật. Báo cáo của Bloomberg Intelligence dự báo quy mô thị trường thực phẩm plant-based toàn cầu có thể đạt 162 tỷ USD vào năm 2030, cao gấp nhiều lần so với giai đoạn đầu thập niên 2020.

Theo các chuyên gia dinh dưỡng, nếu được xây dựng hợp lý, chế độ ăn chay mang lại nhiều lợi ích sức khỏe đã được chứng minh bằng các nghiên cứu quy mô lớn.

Một nghiên cứu tổng hợp công bố trên Journal of the American Heart Association cho thấy những người duy trì chế độ ăn chủ yếu từ thực vật có nguy cơ mắc bệnh tim mạch thấp hơn khoảng 16%, đồng thời giảm khoảng 31% nguy cơ tử vong do bệnh tim so với nhóm ăn nhiều thực phẩm nguồn gốc động vật.

Qua đó ta thấy được rằng, nếu được xây dựng hợp lý, chế độ ăn chay mang lại nhiều lợi ích sức khỏe và giảm nguy cơ mắc bệnh cao.

Các chuyên gia lý giải tại Harvard Health Publish, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, hạt và trái cây chứa lượng lớn chất xơ, vitamin, chất chống oxy hóa cùng các hợp chất thực vật có khả năng giảm phản ứng viêm, cải thiện chuyển hóa đường và mỡ trong cơ thể.

Không chỉ dừng ở lợi ích tim mạch, chế độ ăn nhiều thực vật còn được đánh giá tích cực trong phòng ngừa bệnh mạn tính.

Tuy nhiên, lợi ích của ăn chay chỉ phát huy khi khẩu phần được xây dựng đầy đủ dưỡng chất. Trên thực tế, không ít người trẻ hiện nay lựa chọn ăn chay để giảm cân nhưng lại chỉ tập trung vào rau xanh, trái cây hoặc tinh bột, bỏ qua các nhóm thực phẩm giàu đạm thực vật, dẫn đến mất cân đối dinh dưỡng.

Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia nhận định, ăn chay không đơn thuần là loại bỏ thịt cá khỏi bữa ăn mà là quá trình thay thế nguồn dinh dưỡng một cách khoa học. Nếu thực hiện thiếu kiến thức, những lợi ích ban đầu có thể nhanh chóng bị thay thế bởi nguy cơ thiếu vi chất và ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe.

Lợi ích chỉ bền vững khi không bỏ quên vi chất dinh dưỡng

Bên cạnh những lợi ích đã được chứng minh, chế độ ăn chay kéo dài cũng đặt ra không ít thách thức về dinh dưỡng. Nếu không xây dựng khẩu phần hợp lý, người ăn chay có nguy cơ thiếu vitamin B12, sắt, kẽm, canxi, vitamin D và axit béo Omega-3, những dưỡng chất chủ yếu có trong thực phẩm nguồn gốc động vật.

Theo Harvard Health Publishing, vitamin B12 gần như chỉ có trong thực phẩm nguồn gốc động vật. Người ăn thuần chay cần bổ sung từ thực phẩm tăng cường (fortified foods) hoặc viên uống để phòng ngừa thiếu hụt. Thiếu vitamin B12 kéo dài có thể gây thiếu máu, tê bì chân tay, suy giảm trí nhớ và tổn thương thần kinh.

Chia sẻ về trải nghiệm của mình, Nguyễn Như Thuần, người duy trì chế độ ăn chay truyền thống nhiều năm, cho biết ban đầu từng nghĩ chỉ cần hạn chế thịt cá là đủ.

Tuy nhiên, sau quá trình tìm hiểu, khẩu phần được điều chỉnh đa dạng hơn với các nhóm đạm thực vật như đậu nành, đậu lăng, hạt óc chó, hạnh nhân, mè, yến mạch cùng rau xanh và trái cây theo mùa.

"Trước đây bữa ăn chủ yếu là rau và cơm nên thường nhanh đói. Sau khi tìm hiểu về dinh dưỡng, thực đơn được bổ sung thêm các loại đậu, hạt và sữa thực vật tăng cường canxi, vitamin B12. Việc ăn chay trở nên dễ duy trì hơn, cơ thể cũng khỏe và ít mệt mỏi hơn."

Theo PGS.TS.BS Nguyễn Thị Lâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, ăn chay có thể mang lại nhiều lợi ích đối với sức khỏe nếu được xây dựng khoa học và đa dạng thực phẩm.

Tuy nhiên, việc cắt bỏ hoàn toàn thực phẩm nguồn gốc động vật mà không có phương án thay thế phù hợp có thể làm tăng nguy cơ thiếu vitamin B12, sắt, canxi và một số vi chất thiết yếu khác.Xây dựng chế độ ăn chay khoa học để phát huy lợi ích lâu dài

Các nghiên cứu đều thống nhất rằng lợi ích của chế độ ăn chay phụ thuộc vào chất lượng khẩu phần hơn là việc loại bỏ hoàn toàn thực phẩm động vật.

Trong bối cảnh lối sống xanh và tiêu dùng bền vững ngày càng được quan tâm, ăn chay được đánh giá là xu hướng tích cực, góp phần đa dạng hóa thị trường thực phẩm và nâng cao nhận thức của cộng đồng về dinh dưỡng.

Tuy nhiên, chế độ ăn này chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được cá nhân hóa theo độ tuổi, tình trạng sức khỏe và nhu cầu dinh dưỡng của mỗi người.

Ăn chay không đơn thuần là loại bỏ thịt cá khỏi bữa ăn, mà là quá trình xây dựng một khẩu phần cân bằng, đầy đủ dưỡng chất.

Việc kết hợp kiến thức dinh dưỡng, theo dõi sức khỏe định kỳ và bổ sung vi chất khi cần thiết sẽ giúp người ăn chay duy trì thể trạng tốt, đồng thời tận dụng tối đa những lợi ích lâu dài mà chế độ ăn này mang lại./

Băng Băng