Đánh thức "mỏ kim cương" lộ thiên của Hà Nội - Kỳ 1: Vì sao di sản vẫn chưa "thức giấc"?

"Mỏ kim cương" lộ thiên giữa lòng Thủ đô

Hà Nội là một trong những địa phương sở hữu kho tàng di sản đồ sộ bậc nhất cả nước với hàng nghìn di tích lịch sử, văn hóa, kiến trúc cùng hệ thống di sản văn hóa phi vật thể phong phú. Từ những dấu tích nghìn năm của Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, phố cổ Hà Nội đến các làng nghề truyền thống, nghệ thuật dân gian và lễ hội đặc sắc, Thủ đô đang nắm giữ nguồn tài nguyên văn hóa quý giá hiếm có.

Thế nhưng, một thực tế dễ nhận thấy là không ít di tích vẫn chỉ dừng lại ở chức năng tham quan, thiếu các hoạt động trải nghiệm, tương tác và kể chuyện đủ sức giữ chân công chúng. Nhiều giá trị lịch sử hàng trăm, hàng nghìn năm tuổi vẫn chưa thực sự trở thành những sản phẩm văn hóa hấp dẫn, nhất là với giới trẻ và khách quốc tế.

Theo các chuyên gia, điều Hà Nội còn thiếu không phải là tài nguyên, mà là cách kể chuyện và "đóng gói" di sản thành những trải nghiệm hấp dẫn.

Văn Miếu - Quốc Tử Giám là một trong những điểm đến ưa thích của du khách.

Chia sẻ với Người Đưa Tin, TS. Trịnh Lê Anh - Giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), cho biết Hà Nội đang sở hữu một lợi thế hiếm có khi nắm giữ tổng cộng 6.489 di tích lịch sử, văn hóa. 

Đây là số liệu được cập nhật theo Quyết định số 1559/QĐ-UBND của UBND Tp.Hà Nội ban hành tháng 3/2025. Con số này tăng thêm 567 di tích so với danh mục công bố năm 2016, tiếp tục khẳng định vị thế của Hà Nội là địa phương có hệ thống di sản phong phú hàng đầu cả nước.

"Chúng ta đang ngồi trên một "mỏ kim cương" lộ thiên. Di sản không còn là những giá trị tinh thần trừu tượng mà chính là nguồn tài nguyên chiến lược, là "nhiên liệu thô" quý giá nhất cho phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa", TS. Trịnh Lê Anh nhấn mạnh.

Nhìn nhận dưới góc độ sử học và văn hóa, TS. Trịnh Lê Anh dẫn lại luận điểm kinh điển của nhà sử học nổi tiếng Fernand Braudel về khái niệm "Thời gian dài" (Longue durée). Ông cho rằng những cấu trúc văn hóa và tinh thần của quá khứ không bao giờ biến mất, chúng vận động bền bỉ xuyên thế kỷ và âm thầm định hình lên lối sống của hậu thế.

"Ở Hà Nội cũng vậy, quá khứ hiện hữu ngay trong từng lớp mái ngói phố cổ, từng viên gạch vồ Hoàng thành Thăng Long, cho đến cả hương vị của một bát phở gánh đầu ngõ", TS. Trịnh Lê Anh bày tỏ.

Theo TS. Trịnh Lê Anh, một trong những lợi thế lớn nhất của Hà Nội là tính đa tầng và sự giao thoa văn hóa đặc sắc. Thành phố giống như một cuốn viễn thám lịch sử mà mỗi chương là một lớp trầm tích sống động: từ văn hóa bản địa vùng sông Hồng, kinh đô Cổ Loa, nền văn minh phong kiến phương Đông cho đến kiến trúc Pháp cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX. Chính sự "đồng hiện" của nhiều lớp không gian và thời gian tạo nên sức hấp dẫn rất riêng đối với du khách quốc tế.

TS. Trịnh Lê Anh (giữa) hào hứng trải nghiệm tại làng nghề.

Tuy nhiên, Hà Nội cũng đối diện không ít thách thức. Khác với nhiều quốc gia, phần lớn di sản của Thủ đô là "di sản sống", nơi người dân vẫn đang sinh hoạt và mưu sinh mỗi ngày. Việc trùng tu, bảo tồn vì thế luôn phải cân bằng giữa gìn giữ giá trị lịch sử với đảm bảo đời sống của cộng đồng cư dân.

Ngoài ra, chúng ta thường làm rất tốt phần "hồn" (tức là các giá trị văn hóa) nhưng lại hay hụt hơi ở phần "xác" (tức là hạ tầng dịch vụ). Câu chuyện thiếu bãi đỗ xe quanh khu trung tâm, thiếu nhà vệ sinh công cộng đạt chuẩn hay hệ thống biển báo đa ngôn ngữ vẫn luôn là những "điểm nghẽn" cố hữu đã được chỉ rõ trong các hội thảo khoa học về hạ tầng du lịch Thủ đô.

"Chúng ta có tài nguyên thượng hạng, nhưng cách chúng ta "đóng gói" thành dịch vụ thì đôi khi vẫn còn ở cấp độ rất bình dân", TS. Trịnh Lê Anh nhìn nhận về cách khai thác du lịch di sản của Hà Nội.

Ở góc nhìn khác, TS. Trần Hữu Sơn - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Văn hóa và Du lịch, đánh giá Hà Nội đã có nhiều chuyển biến tích cực trong khai thác di sản phục vụ phát triển du lịch những năm gần đây. Tuy nhiên, để phát huy hết tiềm năng, Thủ đô cần một chiến lược bài bản hơn với sự tham gia đồng bộ của giới nghiên cứu, doanh nghiệp và cộng đồng.

Theo ông, điều quan trọng nhất hiện nay không phải là Hà Nội thiếu di sản, mà là thiếu những sản phẩm du lịch mang đậm dấu ấn riêng của từng di sản. 

"Mỗi di sản cần được nghiên cứu để xây dựng thành một sản phẩm du lịch riêng, vừa phản ánh bản sắc của di sản, vừa đủ hấp dẫn để chinh phục du khách", TS. Trần Hữu Sơn nói.

Một lợi thế khác mà Hà Nội đang sở hữu nhưng chưa khai thác hiệu quả, theo TS.Trần Hữu Sơn, chính là đội ngũ các nhà khoa học. Là trung tâm lớn về nghiên cứu văn hóa với hàng chục trường đại học, viện nghiên cứu và chuyên gia đầu ngành, Hà Nội có điều kiện thuận lợi hơn nhiều địa phương khác trong việc nghiên cứu, giải mã xây dựng sản phẩm và kể câu chuyện về di sản. Tuy nhiên, sự kết nối giữa ngành du lịch và giới nghiên cứu vẫn còn khá lỏng lẹo.

"Hà Nội cần có cơ chế đặt hàng các nhà khoa học tham gia nghiên cứu, thiết kế sản phẩm du lịch và chuyển giao kết quả cho doanh nghiệp, địa phương. Đây là lợi thế mà rất ít tỉnh, thành có được", TS. Trần Hữu Sơn đề xuất.

Vì sao di sản vẫn chưa đủ sức hút?

Theo TS. Trần Hữu Sơn, một thực tế dễ nhận thấy hiện nay là nhiều du khách đến các di tích của Hà Nội chỉ dừng lại ở việc mua vé, chụp vài tấm ảnh rồi rời đi. Điều này phản ánh không chỉ thói quen của một bộ phận khách tham quan mà còn cho thấy sản phẩm du lịch tại các điểm di sản vẫn chưa đủ sức níu chân họ.

Ông cho rằng nguyên nhân không hoàn toàn nằm ở phía du khách. Nếu ban quản lý làm tốt công tác giới thiệu, diễn giải và quảng bá những giá trị đặc sắc của từng di tích, từ kiến trúc, lịch sử đến những câu chuyện văn hóa, chắc chắn du khách sẽ muốn ở lại lâu hơn để khám phá.

"Mỗi di sản đều chứa đựng những lớp trầm tích lịch sử và những câu chuyện hấp dẫn. Điều quan trọng là phải biết chuyển hóa các giá trị ấy thành trải nghiệm sinh động thay vì chỉ dừng ở hoạt động tham quan đơn thuần", TS. Trần Hữu Sơn nhấn mạnh.

Việc du khách đi một vòng tham quan, ghi lại vài bức ảnh lưu niệm rồi kết thúc hành trình đang diễn ra ở nhiều di tích.

Đồng quan điểm, TS. Trịnh Lê Anh cho rằng việc sở hữu nhiều di sản quý không đồng nghĩa với việc sẽ có những sản phẩm du lịch hấp dẫn. Theo ông, điểm yếu lớn nhất hiện nay có thể gói gọn trong ba từ: "Đơn điệu - Tĩnh lặng - Thiếu câu chuyện".

TS. Trịnh Lê Anh cho biết, trong nhiều năm, cách khai thác di sản vẫn chủ yếu theo mô hình "nhìn và đi". Du khách đến tham quan, nghe thuyết minh, chụp ảnh rồi rời đi. Trong khi đó, xu hướng du lịch hiện đại đã thay đổi, đặc biệt ở nhóm khách có khả năng chi tiêu cao. Họ không chỉ muốn "đến xem" mà còn muốn trực tiếp trải nghiệm, tương tác và sống cùng không gian văn hóa.

Theo ông, điểm yếu tiếp theo nằm ở cách kể chuyện về di sản. Nhiều điểm đến vẫn chủ yếu cung cấp những thông tin mang tính hành chính như niên đại xây dựng, quy mô, chất liệu kiến trúc hay các mốc lịch sử, nhưng lại thiếu những câu chuyện giàu cảm xúc để khơi gợi trí tò mò của du khách.

Không chỉ vậy, việc phát triển các sản phẩm du lịch quanh di sản cũng còn rời rạc. Các yếu tố như di tích, ẩm thực, quà lưu niệm, nghệ thuật biểu diễn hay hoạt động giải trí chưa được kết nối thành một chuỗi trải nghiệm thống nhất, khiến giá trị của điểm đến chưa được khai thác trọn vẹn.

"Di tích, ẩm thực, quà lưu niệm, nghệ thuật biểu diễn hay các hoạt động giải trí vẫn tồn tại rời rạc thay vì hình thành một chuỗi trải nghiệm hoàn chỉnh. Chừng nào chúng ta còn giữ tư duy "bán cái mình có" thay vì "đóng gói di sản" thành một hành trình trải nghiệm có nhịp điệu thì di sản vẫn chỉ là những "bảo tàng tĩnh" phủ bụi thời gian", TS. Trịnh Lê Anh nhấn mạnh.

Đưa di sản trở thành "người bạn" của giới trẻ

Thực tế cho thấy, nhiều quốc gia trên thế giới đã thành công trong việc "đánh thức" di sản bằng công nghệ số, nghệ thuật trình diễn, các hoạt động trải nghiệm ban đêm hoặc những sản phẩm sáng tạo gắn với đời sống đương đại. Theo TS. Trịnh Lê Anh, Hà Nội đang đứng trước cơ hội lớn khi sở hữu hai nhóm khách đầy tiềm năng là giới trẻ và khách quốc tế. Điều cần làm là thay đổi cách "giao tiếp" của di sản.

"Với thế hệ Gen Z và Gen Alpha, di sản cần được tiếp cận bằng những hình thức gần gũi, giàu tính tương tác thay vì truyền đạt theo lối giáo điều", TS. Trịnh Lê Anh bày tỏ.

Ông cho rằng việc tổ chức các chương trình nghệ thuật, trình diễn thời trang hay biểu diễn ánh sáng tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám hoặc Hoàng thành Thăng Long là những hướng đi tích cực, giúp đưa di sản vào dòng chảy đời sống đương đại. Giới trẻ có thể đến vì sự tò mò, nhưng sẽ ở lại bởi niềm tự hào về văn hóa dân tộc.

Bên cạnh đó, xu hướng "trò chơi hóa" (Gamification) cũng cần được đẩy mạnh. Những ứng dụng di động với hình thức truy tìm báu vật, giải mã lịch sử hay khám phá Thăng Long qua các thử thách tương tác sẽ giúp việc tiếp cận di sản trở nên sinh động hơn, đồng thời tạo hiệu ứng lan tỏa tự nhiên trên các nền tảng mạng xã hội.

Đối với khách quốc tế, theo TS. Trịnh Lê Anh điều họ tìm kiếm là những trải nghiệm chuyên sâu cùng nền kinh tế đêm chất lượng. Các sản phẩm như tour đêm tại Nhà tù Hỏa Lò hay chương trình "Giải mã Hoàng thành Thăng Long" cho thấy sức hút rõ rệt khi kết hợp yếu tố lịch sử với công nghệ, ánh sáng và nghệ thuật kể chuyện.

Hà Nội đang đứng trước cơ hội lớn khi sở hữu hai nhóm khách đầy tiềm năng là giới trẻ và khách quốc tế.

TS. Trịnh Lê Anh đề xuất, Hà Nội cần nhân rộng mô hình này bằng việc xây dựng các chuỗi trải nghiệm khép kín, trong đó du khách có thể tham quan di tích, thưởng thức ẩm thực Hà Nội, mua sản phẩm thủ công độc bản từ các làng nghề như Bát Tràng, Đường Lâm và kết thúc bằng các chương trình biểu diễn nghệ thuật thực cảnh.

"Khi di sản được đóng gói thành một chuỗi trải nghiệm có cao trào, có chiều sâu và giàu cảm xúc, Hà Nội hoàn toàn có thể giữ chân những dòng khách chất lượng cao của thế giới", TS. Trịnh Lê Anh nhận định.