Trả thi cử về đúng bản chất

Thí sinh dự thi lớp 10 tại điểm thi THPT chuyên Lê Hồng Phong ngày 1-6-2026 - Ảnh: DUYÊN PHAN

Quan điểm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không chỉ khẳng định vai trò tất yếu của kiểm tra, đánh giá trong giáo dục mà còn đặt ra yêu cầu phải trả hoạt động thi cử về đúng bản chất của nó. 

Thi cử trước hết phải là công cụ xác nhận mức độ đạt được mục tiêu giáo dục và cung cấp thông tin để cải thiện chất lượng dạy học, chứ không phải là cuộc cạnh tranh nhằm loại bỏ người học.

Một kỳ thi không thể cùng lúc làm hai việc

Trong giáo dục, cần phân biệt rõ hai mục tiêu hoàn toàn khác nhau của hoạt động đánh giá.

Thứ nhất là đánh giá đạt chuẩn, nhằm xác nhận người học đã hoàn thành chương trình giáo dục và đạt các yêu cầu tối thiểu theo chuẩn đầu ra. Về nguyên tắc, tất cả người học đạt chuẩn đều được công nhận, không phụ thuộc vào số lượng nhiều hay ít.

Thứ hai là đánh giá tuyển chọn, được thực hiện khi số lượng người đăng ký lớn hơn khả năng tiếp nhận của cơ sở đào tạo. Mục tiêu của loại đánh giá này là lựa chọn những người phù hợp nhất, vì vậy bài thi phải có khả năng phân hóa cao, đặc biệt ở nhóm thí sinh có năng lực tốt.

Hai mục tiêu khác nhau tất yếu dẫn đến yêu cầu khác nhau đối với công cụ đánh giá. Một bài thi tốt nghiệp cần đánh giá toàn diện các yêu cầu cốt lõi của chương trình phổ thông để xác nhận người học đạt chuẩn. 

Trong khi đó, bài thi tuyển sinh phải nhận diện được những khác biệt nhỏ về năng lực nhằm phục vụ việc xếp hạng và lựa chọn thí sinh. Vì vậy, rất khó kỳ vọng một bài thi duy nhất có thể đồng thời tối ưu cho cả hai mục tiêu.

Thực tế hiện nay kỳ thi tốt nghiệp THPT vừa dùng để công nhận tốt nghiệp, vừa được phần lớn các trường đại học sử dụng làm căn cứ tuyển sinh. Chính điều đó khiến kỳ thi phải gánh đồng thời hai chức năng vốn có bản chất khác nhau.

Nếu đề thi thiên về đánh giá đạt chuẩn thì khó tạo được độ phân hóa phục vụ tuyển sinh. Ngược lại, nếu tăng độ khó để phân loại thí sinh thì lại vượt ra ngoài mục tiêu xác nhận chuẩn đầu ra của giáo dục phổ thông. Đây chính là nguyên nhân khiến sau mỗi kỳ thi luôn xuất hiện những tranh luận về độ khó, độ phân hóa, tính công bằng và khả năng phản ánh đúng năng lực người học.

Áp lực thi cử cũng bắt nguồn từ đó. Điều gây áp lực không phải chủ yếu là thi môn gì hay đề thi khó đến đâu, mà là việc tất cả cơ hội của người học đều dồn vào một kỳ thi duy nhất. Khi một kỳ thi đồng thời quyết định việc tốt nghiệp, cơ hội vào đại học và trong nhiều trường hợp còn ảnh hưởng đến con đường nghề nghiệp sau này thì mọi sai sót, dù rất nhỏ, đều có thể tạo ra những hệ quả lớn.

Đổi mới tuyển sinh để mỗi kỳ thi làm đúng chức năng

Nếu nguyên nhân cốt lõi nằm ở việc một kỳ thi đang phải thực hiện hai mục tiêu khác nhau thì giải pháp không chỉ là điều chỉnh cấu trúc đề thi hay tăng cường các biện pháp kỹ thuật trong tổ chức thi. Điều cần thiết hơn là đổi mới đồng bộ hệ thống tuyển sinh để mỗi hoạt động đánh giá thực hiện đúng chức năng của mình.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT cần tập trung vào mục tiêu xác nhận người học hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông và đạt chuẩn đầu ra theo quy định của Luật Giáo dục. Trong khi đó, tuyển sinh đại học là quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học nhằm lựa chọn những thí sinh phù hợp nhất với mục tiêu đào tạo của từng ngành.

Học sinh tham gia kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 vừa qua tại TP Cần Thơ - Ảnh: T.LŨY

Tự chủ tuyển sinh không đồng nghĩa với việc mỗi trường tổ chức một kỳ thi riêng. Nếu hàng trăm trường đại học cùng xây dựng các kỳ thi độc lập sẽ làm gia tăng chi phí xã hội, tạo thêm áp lực cho thí sinh và dẫn đến sự phân mảnh của hệ thống tuyển sinh.

Một hướng đi phù hợp là các trường đại học liên kết theo từng nhóm ngành để xây dựng các bài thi đánh giá năng lực dùng chung. Mỗi bài thi cần hướng đến đánh giá những năng lực cốt lõi của từng lĩnh vực đào tạo, thay vì chỉ kiểm tra kiến thức phổ thông. Cách làm này vừa bảo đảm quyền tự chủ tuyển sinh, vừa giảm số lượng kỳ thi mà thí sinh phải tham gia, đồng thời giúp các trường lựa chọn đúng người học phù hợp với yêu cầu đào tạo.

Bên cạnh đó cần mở rộng mạng lưới tổ chức các bài thi đánh giá năng lực trên phạm vi cả nước, tạo điều kiện để học sinh ở vùng sâu, vùng xa có cơ hội tiếp cận bình đẳng với các phương thức tuyển sinh. Quyền tiếp cận giáo dục đại học không nên bị chi phối bởi điều kiện kinh tế hay khoảng cách địa lý.

Hiện đại hóa khảo thí để giảm áp lực và tăng công bằng

Đổi mới tuyển sinh chỉ có thể thành công nếu đi cùng với hiện đại hóa công tác khảo thí.

Nền tảng của một kỳ thi chất lượng là ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, được xây dựng theo chuẩn đầu ra và khung năng lực cần đánh giá. Điều quan trọng không chỉ là có nhiều mã đề mà phải có số lượng lớn câu hỏi gốc tương đương về nội dung, độ khó và khả năng đo lường. Khi đó, việc tạo ra nhiều phiên bản đề thi khác nhau mới thực sự góp phần hạn chế gian lận nhưng vẫn bảo đảm tính tương đương giữa các đề.

Trong điều kiện hạ tầng kỹ thuật cho phép, cần từng bước chuyển sang thi trên máy tính. Đây là xu hướng của nhiều hệ thống khảo thí hiện đại vì giúp tăng tính bảo mật, rút ngắn thời gian chấm thi, giảm sai sót xử lý dữ liệu và tạo nền tảng để triển khai các phương pháp đánh giá tiên tiến trong tương lai.

Khi hệ thống khảo thí được hiện đại hóa, việc tổ chức nhiều đợt thi trong năm cũng trở nên khả thi hơn. Người học có thể tham gia nhiều lần và sử dụng kết quả cao nhất để xét tuyển. Điều này không chỉ giảm áp lực tâm lý mà còn phản ánh chính xác hơn năng lực thực sự của thí sinh, hạn chế ảnh hưởng của các yếu tố ngẫu nhiên trong một ngày thi.

Một hướng cần nghiên cứu là công nhận kết quả các bài thi đánh giá năng lực đạt chuẩn để miễn hoặc thay thế một số môn trong kỳ thi tốt nghiệp THPT, tương tự cơ chế miễn thi ngoại ngữ đối với thí sinh có chứng chỉ quốc tế. Khi các bài thi được chuẩn hóa và kiểm định chất lượng, việc công nhận lẫn nhau sẽ góp phần giảm chồng chéo trong thi cử nhưng vẫn bảo đảm độ tin cậy của kết quả đánh giá.

Thi để đánh giá, không phải để loại nhau

Đổi mới kiểm tra, đánh giá và tuyển sinh đại học không đơn thuần là đổi mới một kỳ thi mà là đổi mới tư duy về đánh giá trong giáo dục. Mỗi hoạt động đánh giá cần được thiết kế phù hợp với mục tiêu của mình; mỗi kết quả đánh giá cần được sử dụng đúng mục đích; và mỗi quyết định giáo dục cần dựa trên những minh chứng đáng tin cậy.

Khi kỳ thi tốt nghiệp THPT thực hiện đúng chức năng đánh giá đạt chuẩn, các trường đại học chủ động sử dụng những công cụ phù hợp để tuyển chọn người học, đồng thời hệ thống khảo thí được hiện đại hóa và bảo đảm chất lượng ở tất cả các khâu, áp lực thi cử sẽ giảm đi nhưng chất lượng đánh giá và tuyển sinh vẫn được nâng lên.

"Thi để đánh giá, không phải để loại nhau" không có nghĩa là hạ thấp yêu cầu hay xóa bỏ cạnh tranh trong giáo dục. Điều cốt lõi là mỗi kỳ thi phải được thiết kế đúng mục tiêu, sử dụng đúng chức năng và vận hành trên những nguyên tắc công bằng, minh bạch. Chỉ khi đó, kiểm tra, đánh giá mới thực sự trở thành động lực nâng cao chất lượng giáo dục, thay vì là gánh nặng đối với người học, gia đình và toàn xã hội.