Lo lắng là vô văn hóa, im lặng là vô cảm? Cuộc khủng hoảng ứng xử quanh vóc dáng của Ariana Grande

Ariana Grande không cần ai cứu vớt

Trong MV quay theo định dạng VistaVision cổ điển của điện ảnh Mỹ thập niên 1950, Grande vào vai một nữ diễn viên liên tục bị hội đồng casting gồm các nhà sản xuất lớn tuổi từ chối, trước khi cô quyết định trả thù bằng cưa máy.

MV Petal ngay lập tức tạo nên một “quả bom dư luận” với những luồng quan điểm bình luận đa chiều. Trong trang phục chiếc áo trễ vai màu đen kết hợp khăn quàng cổ cùng màu và quần leggings ôm sát, diện mạo của Ariana Grande trong các khung hình góc rộng lẫn cận cảnh hiện lên với sự mỏng manh đến mức báo động: phần xương lồng ngực và xương quai xanh hằn rõ mốt nhô ra dưới lớp da, đôi cánh tay nhỏ thon hoàn toàn thiếu vắng khối cơ, khuôn mặt hốc hác (gaunt) với đôi má hóp sâu khiến các đường nét gò má trở nên trơ trọi. Đáng chú ý, trong MV còn cài cắm hình ảnh tờ giấy ghi chú của các nhà tuyển trạch với dòng nhận xét: "Couldn't hurt to lose a few lbs" (Giảm vài cân cũng chẳng hại gì) - chi tiết như xoáy sâu vào vết thương áp lực ngoại hình.

Trên các diễn đàn quốc tế như Reddit, X (Twitter) và dưới phần bình luận của tờ Page Six hay Times of India, hàng ngàn ý kiến nổ ra. Một nhóm khán giả bày tỏ sự lo lắng thật lòng, quan ngại về sức khỏe của nữ ca sĩ. Cư dân mạng liên tục để lại những nhận xét bàng hoàng: “Bật MV lên mà tôi chỉ nhìn thấy xương của cô ấy nhô ra (her bones are popping out)”, “Khuôn mặt hốc hác không còn chút mỡ thừa nào, đây hoàn toàn không phải là trạng thái khỏe mạnh”, hay “Nhìn cô ấy như đang kiệt sức và thực sự cần sự giúp đỡ chuyên môn” . Trên mạng xã hội, dòng hashtag kêu gọi “hãy cứu lấy Ariana” lan truyền nhanh chóng vì khán giả tin rằng với thân hình quá đỗi gầy gò, cô đang đối mặt với những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Nhiều người tin rằng cô đang tái phát hoặc mắc chứng rối loạn ăn uống (ED) nghiêm trọng - dù Ariana chưa bao giờ thừa nhận điều này. Sự xuất hiện trực quan của một cơ thể trơ xương và thiếu sức sống trên một sản phẩm phát hành chính thức đã khiến công chúng không thể ngó lơ, biến MV trở thành tâm điểm của những lo âu về cả thể chất lẫn tinh thần của ngôi sao đại chúng.

Trên TikTok và Reddit, cái tên Karen Carpenter - nữ ca sĩ huyền thoại của nhóm nhạc The Carpenters - liên tục xuất hiện trong các hàng ngàn bình luận dưới các bài đăng về Grande. Năm 1983, Karen qua đời đột ngột ở tuổi 32 vì biến chứng suy tim do căn bệnh chán ăn tâm thần (Anorexia Nervosa) kéo dài suốt nhiều năm. Điều đáng sợ khiến công chúng giật mình kinh hãi là sự trùng hợp đến kỳ lạ: Ariana Grande hiện cũng bước vào độ tuổi 33, độ tuổi tương đồng với cột mốc định mệnh của Karen.

Cư dân mạng liên tục truyền tay nhau những hình ảnh tư liệu lịch sử của Karen Carpenter năm xưa: một ngôi sao sở hữu giọng hát thiên thần, gặt hái hào quang rực rỡ và luôn khẳng định mình “vẫn ổn” trước truyền thông, nhưng đằng sau ánh đèn sân khấu là một cơ thể dần suy kiệt, trơ xương dưới những lớp trang phục che đậy, để rồi ra đi khi tuổi đời còn quá trẻ. Việc cái tên Karen Carpenter bị đào lại không đơn thuần là một so sánh ngẫu nhiên, mà nó mang theo nỗi sợ hãi mang tính lịch sử của công chúng. Họ nhìn thấy ở Ariana Grande hiện tại một bản sao thị giác báo động: cũng một giọng ca đỉnh cao thế giới, cũng sống trong áp lực khủng khiếp của ngành công nghiệp âm nhạc, và cũng xuất hiện với một vóc dáng gầy gò trơ những xương. Sự gợi nhớ đến Karen Carpenter chính là tiếng chuông cảnh báo ám ảnh nhất mà cư dân mạng gióng lên, biến cuộc thảo luận về MV Petal từ một tranh cãi thẩm mỹ thông thường trở thành nỗi lo sợ về một bi kịch lịch sử có nguy cơ lặp lại ngay trước mắt truyền thông đại chúng.

Ở chiều ngược lại, một nhóm khán giả lên án gay gắt luồng quan điểm nói trên và cho rằng đó là miệt thị, bình phẩm về cơ thể. Họ cho rằng việc chỉ trích công khai cơ thể phụ nữ, kể cả dưới dạng quan tâm, vẫn là miệt thị.

Còn Ariana? Cô phát biểu thẳng thừng trong bài hát Petal: “Tôi không cần ai cứu. Bởi vì thứ âm nhạc này và tôi sẽ không bao giờ chết”. Cô hát như một tuyên ngôn đanh thép trước khán giả về chủ đề này, từ chối đóng vai nạn nhân, và khẳng định thêm: “Đây không phải là lời kêu cứu”.

Nhiều năm qua, ai đó “cứu vớt” Ariana và phản ứng bất cần của cô vốn là một chủ đề bao trùm trong âm nhạc của nữ ca sĩ, từ bài hát bad idea (thuộc album thank u, next ) đến bài worst behavior (trong album Positions (Deluxe) ), và cả ca khúc past life (thuộc album eternal sunshine deluxe: brighter days ahead ). Những bài hát này đều truyền tải chung một thông điệp: Ariana Grande không cần ai cứu vớt, cô tự tin với chính mình.

Đến Petal , câu trả lời của Ariana không còn là những lời phân trần hay giải thích trên mạng xã hội nữa. Cô cô đọng toàn bộ sự mệt mỏi ấy thành một tuyên ngôn âm nhạc: từ chối giải thích, từ chối để công chúng gán cho mình cái nhãn "nạn nhân cần được giải cứu". Nhưng nghịch lý thay, chính sự lên tiếng kiên quyết và hình ảnh gầy gò được chủ động trưng ra trong MV lại tiếp tục châm ngòi cho một làn sóng "lo lắng mang tính giám sát" lớn chưa từng có, đẩy cuộc tranh cãi về ranh giới giữa lòng tốt và miệt thị cơ thể lên đến đỉnh điểm.

Thực chất, Petal không phải lần đầu tiên Ariana Grande đối diện với những xì xầm về diện mạo. Suốt giai đoạn quay phim và thực hiện chuỗi hoạt động quảng bá (press tour) cho bộ điện ảnh Wicked kéo dài từ giữa năm 2023, vóc dáng ngày càng mảnh mai của cô đã liên tục trở thành tâm điểm bàn tán. Tháng 4/2023, nữ ca sĩ từng phải quay một video kéo dài 3 phút trên TikTok để cầu xin công chúng bớt săm soi: “Có rất nhiều cách để trông khỏe mạnh và xinh đẹp. Với bản thân tôi, cơ thể mà các bạn đang đem ra so sánh với tôi hiện tại lại chính là phiên bản bất ổn nhất”. Cô cay đắng tiết lộ rằng giai đoạn công chúng khen cô "đầy đặn và khỏe mạnh" nhất lại là lúc cô phải uống nhiều thuốc chống trầm cảm, uống rượu và rơi vào đáy vực tâm lý. Trong các cuộc phỏng vấn thuộc khuôn khổ quảng bá Wicked, Ariana không ít lần rớm nước mắt chia sẻ rằng cô cảm thấy mình như một "mẫu vật trong phòng thí nghiệm" khi mọi thay đổi trên cơ thể đều bị phán xét, đồng thời đưa ra lời cảnh báo: việc coi nhẹ chuyện bình phẩm về ngoại hình hay tình trạng sức khỏe của người khác - dù xuất phát từ sự lo lắng - là vô cùng nguy hiểm.

Miệt thị cơ thể hay hình ảnh “gây hại sâu sắc”?

Phản ứng của dư luận đã và đang nói lên nghịch lý đầy nghiệt ngã giữa bài hát Petal và hiện thực bủa vây quanh Ariana: ca khúc nói rằng cô không cần ai cứu, nhưng phản ứng của một bộ phận khá đông đảo cư dân mạng về ca khúc và MV này là “ai đó hãy cứu cô ấy”. Đó là sự va đập gay gắt giữa các luồng quan điểm.

Một nghệ sĩ dành cả album nhạc để nói rằng đừng biến nỗi đau của tôi thành nguyên liệu, còn đông đảo khán giả đáp lại lời nghệ sĩ bằng cách làm đúng như vậy. Nhưng điều đó có nghĩa là khán giả sai hay không?

Những người phản ứng có lý do của riêng họ. Một bài bình luận của Stephanie Soteriou trên BuzzFeed kêu gọi mạnh mẽ về việc Ariana Grande cũng như đội ngũ của cô có trách nhiệm với công chúng trong việc đưa hình ảnh nghệ sĩ vào các sản phẩm nghệ thuật chính thức.

Bài viết có lập luận rất chặt chẽ, nói lên rằng khi Ariana Grande là một trong những ngôi sao ca nhạc lớn nhất hành tinh, lựa chọn của cô không dừng lại ở cá nhân cô và hậu quả cũng vậy. Tác giả cho rằng việc một bộ phận người hâm mộ ngăn cấm dư luận thảo luận về hình tượng của nữ ca sĩ - với danh nghĩa bảo vệ Ariana trước nạn miệt thị cơ thể - thực chất đang gây hại nhiều hơn là giúp ích.

Cần nhắc lại rằng Ariana chưa bao giờ xác nhận mình mắc chứng rối loạn ăn uống và luôn khẳng định mình hoàn toàn khỏe mạnh. Nhưng chính ở đây, dư luận bị đẩy vào một ranh giới nghiệt ngã khi phải giằng xé giữa hai tiền lệ lịch sử ám ảnh:

Một bên là bi kịch của Karen Carpenter (1983) - nơi công chúng từng bất lực đứng nhìn một ngôi sao gầy mòn dần qua từng năm cho đến khi trút hơi thở cuối cùng ở tuổi 32 vì biến chứng chán ăn. Bài học đắt giá từ Karen khiến khán giả hôm nay mang một tâm lý phòng vệ: "Chúng ta không thể tiếp tục im lặng để lịch sử lặp lại ngay trước mắt". Ở bên kia lại là câu chuyện của Chadwick Boseman (2020) - người từng bị dư luận lao vào mổ xẻ, giễu cợt và nghi vấn dùng chất kích thích khi xuất hiện với vóc dáng gầy gò, để rồi tất cả phải bàng hoàng hối hận khi anh qua đời vì ung thư đại tràng giấu kín.

Chính sự va đập này đặt công chúng vào một thế tiến thoái lưỡng nan: Nếu im lặng không lên tiếng, họ sợ mình trở nên vô cảm như thời Karen Carpenter; nhưng nếu cất lời phán xét, họ lại vô tình vắt kiệt và miệt thị nghệ sĩ như thời Chadwick Boseman.

Sự lúng túng này càng trở nên ngột ngạt khi chính Ariana Grande dựng lên một bức tường kiên cố: Cô tuyên bố thẳng thừng rằng mình không cần ai cứu, cầu xin công chúng bớt săm soi và đừng can thiệp vào cơ thể cô. Công chúng hiểu - và được giáo dục để hiểu - rằng họ không có quyền phán xét vóc dáng của bất kỳ ai. Nhưng nỗi băn khoăn cay đắng nằm ở chỗ: Làm sao có thể làm lơ khi trực giác thị giác liên tục phát đi tín hiệu báo động? Làm sao ứng xử cho đúng khi một bên là sự tôn trọng ranh giới cá nhân, còn một bên là cảm giác bất an hiện hữu khi nhìn một con người dường như đang tan biến?

Sự bất lực của khán giả không nằm ở chỗ họ muốn tấn công Ariana, mà ở chỗ họ không biết phải hành xử thế nào cho đúng.

Nhiều người hâm mộ đã dùng trường hợp của Chadwick Boseman để bảo vệ Ariana, cho rằng không ai có quyền săm soi ngoại hình để suy đoán tình trạng sức khỏe của người khác. Thế nhưng, điểm khác biệt cốt lõi giữa hai trường hợp này lại nằm ở tính chủ động. Với Chadwick, hình ảnh gầy gò bị lộ ra ngoài ý muốn đời tư; còn với Ariana, đó là hình ảnh chính thức được cô cùng ê-kíp chủ động tạo ra và phát hành toàn cầu qua MV Petal . Phần lớn các khung hình hay album ảnh trên Instagram gần đây của cô dường như được dàn dựng để nhấn mạnh độ gầy gò - hoặc ít nhất là không hề có ý định che đậy nó.

Chính điều này khiến ranh giới giữa "sự quan tâm" và "trách nhiệm truyền thông" trở nên bùng nổ. "Người phụ nữ đáng thương này có thể đang chết dần ngay trước mắt chúng ta" - nữ diễn viên Jameela Jamil (người từng chiến đấu với chứng rối loạn ăn uống) viết trong một bình luận trên Instagram - "Đội ngũ của cô ấy hoàn toàn vô trách nhiệm khi không hướng dẫn cô ấy tránh xa hình ảnh gây hại sâu sắc này" .

Khi hình ảnh gầy gò không còn là chuyện riêng tư mà đã biến thành một sản phẩm văn hóa đại chúng có sức lan tỏa tới hàng trăm triệu người, sự giằng xé giữa lòng tốt, nỗi sợ bi kịch và trách nhiệm xã hội chính là nan đề đạo đức lớn nhất mà Petal đặt ra.

Người mẫu Charli Howard, người hoạt động hỗ trợ phục hồi chứng rối loạn ăn uống, cũng công khai chỉ trích sự tác động của MV Petal đối với phụ nữ và trẻ em gái, công khai chỉ trích ê kíp của Ariana Grande khi phát hành sản phẩm này. Cô viết: “Những gì bạn thấy trong MV này không hề bình thường… Những người liên quan nên cảm thấy xấu hổ. Điều đáng thất vọng là cần đến cả một nhóm, thường là hàng trăm người, để phê duyệt những MV như thế này và đưa chúng ra thị trường”.

Nan đề đạo đức xoay quanh Ariana Grande

Tác giả bài viết của Buzzfeed nêu rõ: rất khó để nhìn nhận đây là việc riêng của Ariana Grande khi thực tế là hình ảnh của cô đã được lưu hành trên các diễn đàn ủng hộ chứng chán ăn suốt nhiều năm, được dùng làm “thinspiration” (nguồn cảm hứng gầy gò). Chán ăn tâm thần có tỷ lệ tử vong cao nhất trong các bệnh tâm thần, ước tính 10.200 người Mỹ chết mỗi năm vì rối loạn ăn uống.

Nữ diễn viên Jameela Jamil đưa ra một nan đề đạo đức: nếu bình luận về cơ thể Ariana Grande, ta có thể làm tổn hại sức khỏe tinh thần của cô; nhưng nếu không bình luận, ta có nguy cơ bình thường hóa hình ảnh đó với hàng trăm triệu thiếu nữ và trẻ em đang tiếp nhận nội dung của cô - một ngôi sao ca nhạc hàng đầu thế giới và có tầm ảnh hưởng sâu rộng.

Sự giận dữ của các chuyên gia tâm lý hoàn toàn có cơ sở thực tế. Đối với những đứa trẻ đang vật lộn với mặc cảm ngoại hình hay đang trong quá trình điều trị rối loạn ăn uống, việc chứng kiến thần tượng của mình xuất hiện với diện mạo suy kiệt nhưng vẫn được tung hô, bao bọc bởi hào quang thương mại trị giá hàng trăm triệu USD có thể trở thành một yếu tố kích thích (trigger) vô cùng nguy hiểm, kéo họ tái phát hoặc lao sâu hơn vào hành vi hành hạ cơ thể.

Và sự chênh lệch trong xã hội sẽ thể hiện rất rõ khi một ngôi sao như Ariana dễ dàng tiếp cận các dịch vụ tốt nhất về chăm sóc sức khỏe thể chất và tinh thần, trong khi với phần lớn công chúng thì điều đó rất đắt đỏ, thậm chí là ngoài tầm với khi nói về các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tinh thần.

Nhiều đứa trẻ lớn lên với mặc cảm tâm lý về hình thể hay chứng rối loạn ăn uống còn không nhận được bất cứ một sự hỗ trợ nào, vì lý do tài chính, khả năng tiếp cận y tế hoặc nhận thức. Chính Jameela Jamil (diễn viên người Anh nổi tiếng với series phim hài The Good Place trên NBC) cũng phải mất 10 năm để dần hồi phục từ chứng rối loạn ăn uống của mình, và vẫn đang chịu những hậu quả của suy dinh dưỡng.

Bộ máy quyền lực đằng sau người phụ nữ bé nhỏ

Sau một tuần ồn ào xoay quanh Ariana Grande, cuộc tranh luận chưa đi đến thống nhất. Đối tượng chính không nên và không phải chỉ là cá nhân Ariana Grande, mà phức tạp hơn thế.

Với tư cách một con người, Ariana Grande xứng đáng được lên tiếng bảo vệ quan điểm của bản thân. Dù sao thì, cơ thể cô và cơ thể tất cả phụ nữ đều không phải tài sản công cộng. Việc nhấn mạnh nhiều lần rằng một người quá gầy cũng là một cách miệt thị cơ thể. Ariana năm nay 33 tuổi, quen với hào quang sân khấu từ tuổi 15, cô đã ly hôn, chia tay, sống sót qua một vụ khủng bố ngay tại chính concert của mình. Cô không nợ công chúng lời giải thích nào. Không ai ngoài chính cô có quyền quyết định về cơ thể mình.

Nhưng phe đối lập cũng có phần đúng. Bởi điều đáng nói là còn một đối tượng khác ngoài bản thân Ariana Grande mà công chúng cần quan tâm, đó chính là “hàng hóa” từ cô: những sản phẩm xuất phát từ phía cô và hãng đĩa. MV Petal do một hãng đĩa phát hành, có chiến dịch quảng bá rầm rộ, những album ảnh đăng lên tài khoản Instagram có tận 363 triệu người theo dõi. Đây là hàng hóa được sản xuất có chủ đích, đưa ra thị trường để hướng đến lợi ích thương mại. Và hàng hóa thì có thể bị phê phán.

Như vậy, công chúng có thể né bình phẩm về cơ thể phụ nữ, nhưng hoàn toàn có thể chất vấn một bộ máy hùng hậu đứng đằng sau cô, với những thương vụ âm nhạc trị giá hàng trăm triệu USD, rằng tại sao họ lại chọn quảng bá những hình ảnh đó?

Đó là câu hỏi quan trọng nhất, và cũng là nghịch lý lớn nhất của MV Petal : MV lên án bộ máy đó nhưng chính MV cũng là sản phẩm của bộ máy đó trong đời thực.

Sau những ồn ào về album và MV mới, Ariana Grande - thông qua bộ máy của mình - đã tuyên bố cô sẽ rút hoàn toàn khỏi ánh đèn sân khấu và các hoạt động nghệ thuật sau khi kết thúc chuyến lưu diễn external sunshine tại London (Anh) vào ngày 1/9 tới. Một phụ nữ mất gần 20 năm để đạt đến đỉnh cao quyền lực trong ngành công nghiệp âm nhạc thế giới, và quyền lực đó cuối cùng chỉ đủ để làm một việc: biến mất.