“Content bẩn” chỉ có thể bị đẩy lùi khi không còn “đất sống”

Thiếu hụt “bộ lọc văn hóa” trên mạng xã hội

Chỉ một cú chạm, người dùng mạng xã hội có thể bị cuốn vào những cuộc livestream đầy tiếng chửi bới, công kích, đấu tố và những phát ngôn gây sốc.

Điều đáng lo ngại là những nội dung này có tốc độ lan truyền rất nhanh. Chỉ trong vài giờ, một livestream hoặc đoạn video có thể tiếp cận hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu người. Khi đó, hậu quả không còn dừng lại trên môi trường ảo mà tác động trực tiếp đến con người thật, gia đình thật, doanh nghiệp thật và đời sống xã hội.

Trao đổi với Người Đưa Tin về vấn đề trên, ĐBQH Bùi Hoài Sơn (đoàn Tp.Hà Nội) cho rằng “content bẩn” đang trở thành một biểu hiện đáng lo ngại của sự xuống cấp về chuẩn mực ứng xử trên không gian mạng.

“Chúng ta không nên xem đây chỉ là câu chuyện về một vài cá nhân lệch chuẩn. Đằng sau đó là vấn đề của môi trường văn hóa số, cơ chế lan truyền thông tin, lợi ích kinh tế từ lượt xem, lượt tương tác và cả tâm lý đám đông”, đại biểu Bùi Hoài Sơn nói.

Theo ông, nếu những hành vi lệch chuẩn vẫn có thể dễ dàng tạo ra danh tiếng và lợi ích vật chất thì rất khó ngăn chặn tận gốc “content bẩn”. 

Vì vậy bên cạnh việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật, cần kiến tạo một môi trường số trong đó những nội dung lành mạnh, tử tế, có giá trị được khuyến khích. Còn hành vi kiếm tiền từ sự xúc phạm, giả dối và kích động phải bị thu hẹp “đất sống”.

ĐBQH Bùi Hoài Sơn (đoàn Tp.Hà Nội) phân tích về content bẩn trên mạng xã hội (Ảnh: Quochoi.vn).

Đại biểu Bùi Hoài Sơn phân tích, con người vốn dễ bị thu hút bởi những thông tin bất thường, gây sốc, tranh cãi hoặc liên quan đến đời tư của người khác. Trong môi trường số, tâm lý tò mò này tiếp tục được khuếch đại bởi thuật toán và tốc độ lan truyền của mạng xã hội.

“Một nội dung càng gây tranh cãi thì càng có nhiều bình luận, chia sẻ. Chính sự tương tác đó lại có thể khiến nội dung tiếp tục được phân phối rộng hơn.

Bên cạnh yếu tố tâm lý là lợi ích kinh tế, khi lượt xem có thể chuyển thành tiền, hợp đồng quảng cáo, lượng người theo dõi và danh tiếng, một bộ phận người sáng tạo nội dung có thể sẵn sàng đẩy giới hạn đạo đức ngày càng xa hơn. Họ hiểu rằng nội dung càng sốc thì càng dễ được chú ý”, ông nói.

Tuy nhiên, theo ông Sơn nguyên nhân sâu xa hơn còn nằm ở sự thiếu hụt những “bộ lọc văn hóa” trong một bộ phận người sử dụng mạng xã hội.

Khi công chúng chưa có đủ kỹ năng số và khả năng đánh giá thông tin, họ rất dễ bị cuốn vào vòng xoáy “tò mò - phẫn nộ - bình luận - chia sẻ”. Vì thế muốn chống “content bẩn” không thể chỉ đi tìm từng “cây nấm” để loại bỏ, mà quan trọng hơn là phải làm cho môi trường không còn thuận lợi để những nội dung ấy phát triển.

Điều này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ từ pháp luật, trách nhiệm của các nền tảng, giáo dục kỹ năng số đến xây dựng văn hóa ứng xử trên không gian mạng.

Dòng người chen nhau trước cửa nhà Huấn Hoa Hồng livestream từ chiều đến đêm (Ảnh: Tuoitre.vn).

Theo ông Bùi Hoài Sơn, trong môi trường mạng xã hội mỗi người không chỉ là người tiếp nhận thông tin mà đồng thời cũng là một mắt xích trong quá trình phát tán thông tin.

Nhiều người cho rằng mình chỉ “share lại”, chỉ bình luận hoặc gửi cho bạn bè nên không phải chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, thực tế mỗi lượt chia sẻ đều làm tăng khả năng tiếp cận của một nội dung.

Ông nhấn mạnh: “Nếu đó là tin giả, thông tin sai sự thật hay nội dung xúc phạm người khác thì chính chúng ta có thể vô tình trở thành một phần của quá trình gây tổn thương”.

Đáng chú ý, có những trường hợp người dùng biết nội dung chưa được kiểm chứng nhưng vẫn chia sẻ vì “đang hot”, vì tò mò hoặc muốn thể hiện quan điểm. Khi đó, trách nhiệm không còn hoàn toàn là vô ý.

Theo ông cần hình thành một nguyên tắc rõ ràng rằng trên không gian mạng, quyền chia sẻ phải đi cùng trách nhiệm kiểm chứng.

Trước khi bấm nút chia sẻ, mỗi người nên tự hỏi nguồn tin từ đâu, thông tin đã được xác thực hay chưa, việc phát tán có xâm phạm danh dự, nhân phẩm, đời tư của ai hay không và có tạo thêm tổn thương hay không.

“Một cú nhấp chuột chỉ mất một giây nhưng hậu quả của nó có thể theo một con người rất lâu. Vì thế, trách nhiệm số cần được coi là một phần của trách nhiệm công dân trong xã hội hiện đại”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

“Chỉ chia sẻ lại” content bẩn vẫn có thể bị phạt đến 10 triệu đồng

Từ góc độ pháp lý, Luật sư Nguyễn Ngọc Hùng – Trưởng Văn phòng Luật sư Kết nối (Đoàn Luật sư Tp. Hà Nội) cho rằng, suy nghĩ “chỉ chia sẻ lại”, “chỉ bình luận theo” chứ không trực tiếp tạo ra nội dung nên không phải chịu trách nhiệm là một quan niệm phổ biến nhưng rất nguy hiểm.

Theo luật sư Nguyễn Ngọc Hùng, về mặt pháp lý việc đăng tải, chia sẻ hoặc bình luận mang tính cổ vũ, lan truyền thông tin sai sự thật, chưa kiểm chứng, bôi nhọ danh dự, uy tín của tổ chức, cá nhân trên không gian mạng đều cấu thành hành vi vi phạm pháp luật.

Theo khoản 1 Điều 8 Luật An ninh mạng năm 2018, hành vi đưa thông tin sai sự thật trên không gian mạng gây hoang mang dư luận, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân là hành vi bị nghiêm cấm.

Về xử phạt hành chính, Điều 101 Nghị định 15/2020/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP, quy định cá nhân lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống có thể bị phạt tiền từ 5 - 10 triệu đồng (mức phạt đối với tổ chức là từ 10 - 20 triệu đồng). Ngoài ra, người vi phạm còn bị buộc gỡ bỏ thông tin vi phạm.

Luật sư Nguyễn Ngọc Hùng – Trưởng Văn phòng Luật sư Kết nối, đoàn Luật sư Tp. Hà Nội (Ảnh: NVCC).

Trường hợp hành vi đăng tin sai sự thật gây hậu quả nghiêm trọng, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Tùy vào tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi, người đăng tải tin sai sự thật còn có thể bị xử lý theo các tội danh khác như Tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân (Điều 331) hoặc cá nhân Tội vu khống (Điều 156), Tội làm nhục người khác (Điều 155) hoặc Tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông (Điều 288 Bộ luật Hình sự).

“Như vậy, việc “chỉ chia sẻ lại” không phải là căn cứ để đương nhiên được miễn trách nhiệm. Mỗi lượt chia sẻ, bình luận hay phát tán đều có khả năng làm thông tin lan rộng hơn và người thực hiện hành vi cần có trách nhiệm với chính hành động của mình trên không gian mạng”, luật sư nói.

Theo luật sư Nguyễn Ngọc Hùng, Pháp luật hiện nay đã xây dựng tương đối đầy đủ cơ sở pháp lý để xử lý không chỉ người trực tiếp tạo ra nội dung vi phạm mà cả những cá nhân tham gia bình luận, chia sẻ, phát tán nội dung trái pháp luật.

Tùy theo tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi, người vi phạm có thể phải chịu trách nhiệm dân sự, xử phạt vi phạm hành chính, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong những trường hợp nghiêm trọng.

Về nguyên tắc, pháp luật phải bảo đảm sự cân bằng giữa hai quyền: quyền tự do biểu đạt, tự do chia sẻ thông tin của mỗi cá nhân và quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín, đời sống riêng tư của người khác.

Hiến pháp và Bộ luật Dân sự năm 2015 đều ghi nhận và bảo vệ các quyền này, trong đó Điều 34 Bộ luật Dân sự quy định rõ quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân.

Tuy nhiên, theo luật sư: “ Thách thức lớn hiện nay không chỉ nằm ở việc có chế tài hay không mà còn ở tốc độ lan truyền của thông tin trên mạng xã hội. Một nội dung sai sự thật có thể được tạo ra bởi một tài khoản nhưng chỉ trong thời gian rất ngắn đã được hàng nghìn người chia sẻ, bình luận và biến thành một “làn sóng” thông tin.

Bên cạnh đó, mức phạt tiền hành chính vài triệu đồng hiện nay quá nhỏ so với lợi ích kinh tế (như doanh thu quảng cáo, lượt xem, bán hàng) mà các nội dung độc hại, giật gân mang lại cho người sáng tạo nội dung”.

TIN LIÊN QUANGen Z mê content, chọn ngành gì để vừa “nghệ” vừa bắt trend?

Do đó, cần nâng mức phạt tiền hành chính đủ sức răn đe đối với hành vi cố tình sản xuất, phát tán tin giả mang tính hệ thống. 

Bổ sung cơ chế áp dụng khẩn cấp việc tạm khóa tài khoản, cấm kiếm tiền hoặc cấm xuất hiện trên các nền tảng số đối với các cá nhân vi phạm tái diễn.

Các nền tảng mạng xã hội cũng cần có trách nhiệm cao hơn trong việc kiểm soát nội dung, minh bạch cơ chế xử lý vi phạm và phối hợp hiệu quả với cơ quan chức năng khi có yêu cầu hợp pháp.

Bên cạnh việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao trách nhiệm của các nền tảng, điều quan trọng là phải nâng cao ý thức của người sử dụng mạng xã hội.

"Mỗi người cần hiểu rằng quyền tự do biểu đạt luôn đi cùng trách nhiệm và phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật. Một cú click tưởng như rất đơn giản nhưng nếu làm phát tán nội dung trái pháp luật, xâm phạm danh dự, nhân phẩm hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của người khác thì hoàn toàn có thể làm phát sinh trách nhiệm pháp lý", luật sư nhấn mạnh.

Hoàng Bích - Kim Thoa