Đằng sau những chiến dịch dẫn dắt dư luận trên mạng xã hội

LTS: Vừa qua, Tạp chí Người Đưa Tin đã đăng tải tuyến bài “Cảnh báo gia tăng tình trạng người trẻ nghiện video ngắn, AI trên mạng xã hội”, ghi nhận những ý kiến bình luận, phân tích từ các cơ quan quản lý, chuyên gia an ninh mạng, chuyên gia tâm lý, bác sĩ, thầy cô giáo... để đưa ra các cảnh báo cùng giải pháp hướng tới việc giúp người dùng mạng xã hội, các bậc phụ huynh, đặc biệt là giới trẻ nhận diện sớm những dấu hiệu bất thường, từ đó có lựa chọn đúng đắn trong việc sử dụng công nghệ, mạng xã hội tỉnh táo, an toàn, có trách nhiệm trong thời đại số.

Bên cạnh đó, một vấn đề thu hút sự quan tâm là những chiêu trò, chiến dịch dẫn dắt dư luận, manh nha gây ra những hệ lụy cần được nhận diện, phòng ngừa và có giải pháp xử lý. Liên quan nội dung này PV đã ghi nhận ý kiến của ĐBQH, chuyên gia tội phạm học, luật sư về các khía cạnh pháp lý và đề xuất giải pháp ngăn chặn, phòng ngừa.

Ảnh minh họa: sotttt.sonla.gov.vn/ Theo báo Quân đội nhân dân.

Hệ lụy của những suy đoán không căn cứ, chụp mũ và đánh tráo khái niệm

Thời gian qua, có những vụ việc dù chưa được cơ quan chức năng đưa ra kết luận nhưng một bộ phận những người dùng mạng xã hội đã tự nhân danh công lý để lập nên “tòa án mạng” phán xét, thậm chí đưa ra những quy kết chủ quan khiến vấn đề nóng lên, bị đẩy đi xa. Nguy hiểm hơn là việc dẫn dắt một bộ phận giới trẻ, gây sức ép lên pháp luật, truyền thông, đặt một số người trẻ vào vị trí “người đấu tranh cho công lý”, đánh tráo các khái niệm, dẫn dắt cảm xúc, khuếch đại thông tin chưa kiểm chứng, từ đó tác động xấu vào nhận thức xã hội.

Trao đổi với PV Người Đưa Tin, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Đại biểu Quốc hội, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội nêu quan điểm: “Tôi cho rằng đây là một vấn đề rất đáng lưu ý trong môi trường truyền thông số hiện nay. Mạng xã hội giúp thông tin được chia sẻ nhanh hơn, nhưng tốc độ không thể thay thế cho sự chính xác và trách nhiệm. Khi một vụ việc chưa được cơ quan có thẩm quyền xác nhận mà những suy đoán, kết luận chủ quan đã lan truyền rộng rãi, thậm chí được tổ chức như chiến dịch để dẫn dắt cảm xúc và tạo áp lực dư luận, có thể gây hậu quả khó lường.

Điều đáng quan tâm hơn là giới trẻ thường tiếp nhận thông tin với tốc độ rất nhanh, trong khi kỹ năng kiểm chứng chưa phải lúc nào cũng theo kịp. Vì vậy, bên cạnh trách nhiệm của nền tảng và người tạo nội dung, chúng ta cần tăng cường năng lực truyền thông chính thống, cung cấp thông tin kịp thời, đồng thời trang bị cho người trẻ “sức đề kháng số”, biết kiểm chứng, biết chờ đợi sự thật và không vội biến cảm xúc thành phán xét. Một xã hội văn minh cần dư luận mạnh mẽ, nhưng trước hết phải là dư luận có trách nhiệm và chính xác".

ĐBQH Bùi Hoài Sơn phát biểu trong một phiên thảo luận tại Tổ về dự án Luật Xuất bản. Ảnh: Báo Đại biểu Nhân dân.

Cũng đưa quan điểm về vấn đề này, PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn, Phó Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống, chuyên gia tội phạm học, cho rằng, để nhận diện hiện tượng thông tin sai lệch, xấu độc trên mạng xã hội, trước hết cần nhìn vào nguồn phát tán. Nguồn phát tán đó có thể xuất phát từ nhiều nhóm đối tượng, trong đó là những người có tư tưởng chống đối, bất mãn, tiêu cực; những người hạn chế về kiến thức pháp luật, văn hóa; hoặc những người thiếu chính kiến, dễ bị lôi kéo, a dua theo đám đông. Đáng chú ý, một số nội dung còn được cài cắm quan điểm cá nhân hoặc những thông điệp mang tính chống phá.

Bên cạnh đó, có những sự kiện, thông tin được trộn lẫn với nhau, tạo ra nhận thức mơ hồ, khiến người tiếp nhận bị dẫn dắt theo một hướng nhất định, có mục đích xấu, mà không tiếp cận được sự thật đúng bản chất sự việc.

Thông tin sai lệch, xấu độc tiềm ẩn nguy cơ gây bất ổn xã hội

Theo PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn, tác hại đầu tiên của những thông tin này là khiến một bộ phận người dân nhận thức không chính xác về sự kiện, vấn đề xã hội. Khi nhận thức bị sai lệch, người tiếp nhận rất dễ đưa ra những đánh giá, bình luận hoặc hành động không phù hợp.

Nguy hiểm hơn, thông tin sai lệch, xấu độc có thể gây bất ổn xã hội, không chỉ trên không gian mạng mà còn có thể tác động đến đời sống thực tế. Những nội dung mang tính kích động có thể dẫn đến hành vi tiêu cực, ảnh hưởng đến an ninh, trật tự; gây khó khăn cho hoạt động của các cơ quan, tổ chức; thậm chí xâm phạm danh dự, nhân phẩm của cá nhân, tổ chức.

PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn, Phó Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống. Ảnh: Nguyễn Lâm.

Một hệ lụy đặc biệt đáng lo ngại là một số người có thể bị dẫn dắt vì thông tin lệch lạc khiến người xem dễ rơi vào trạng thái hoài nghi, mơ hồ. Tình trạng này, theo chuyên gia, có thể tác động tiêu cực đến việc thực hiện chủ trương, chính sách, pháp luật cũng như các chuẩn mực đạo đức, văn hóa trong đời sống xã hội.

“Trạng thái nghi ngờ, mơ hồ, không kiểm chứng được thông tin sẽ dễ dẫn đến những hành vi tiêu cực, tạo ra một môi trường đời sống xã hội thiếu lành mạnh và tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến an ninh xã hội”, PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn nhận định. Trước thực tế này, chuyên gia cho rằng mỗi người dùng mạng xã hội trước hết cần nâng cao khả năng tự bảo vệ mình trước thông tin sai lệch quy chụp và suy diễn.

“Chúng ta cần tự trang bị cho mình một bộ lọc, tiếp nhận thông tin một cách thông thái và hiểu biết. Mỗi người cần kiểm chứng, suy nghĩ và chậm lại trước khi đưa ra ý kiến, nhận xét, tương tác hoặc đặt niềm tin vào một thông tin nào đó”, PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn nói.

Theo ông, để làm được điều này, người dùng cần nâng cao kiến thức pháp luật và kiến thức xã hội, đồng thời hình thành ý thức tôn trọng, chấp hành pháp luật và trách nhiệm công dân. Mỗi người cần ý thức rằng việc đăng tải, bình luận, chia sẻ thông tin trên mạng xã hội đều phải đi kèm trách nhiệm, thay vì tùy tiện phát ngôn, hùa theo đám đông hoặc bình luận với thái độ ác ý.

Chuyên gia tội phạm học này cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng một môi trường mạng xã hội văn minh, có trách nhiệm và dựa trên sự kiểm chứng. Người dùng cần có trách nhiệm với nội dung mình đăng tải và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về những thông tin đưa ra.

Bên cạnh trách nhiệm của cá nhân, PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn cho rằng cần lên án, phê phán có trách nhiệm đối với những hành vi, tài khoản, trang mạng thường xuyên đăng tải thông tin sai sự thật, bóp méo hoặc cố tình dẫn dắt dư luận. Khi cộng đồng cùng cảnh giác, không tiếp tay và không tạo tương tác cho những nội dung độc hại, các nguồn phát tán thông tin sai lệch sẽ khó có cơ hội lan rộng.

Đồng thời, người dùng cần chủ động tố giác những hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật trên không gian mạng đến cơ quan chức năng để được xử lý. Các cơ quan có thẩm quyền cũng cần kịp thời phát hiện, xác minh và xử lý nghiêm những hành vi đưa thông tin sai sự thật, thông tin xấu độc gây tổn hại cho xã hội; trường hợp vi phạm nghiêm trọng cần được điều tra, xử lý theo quy định pháp luật.

Cần giải pháp ngăn chặn hành vi thao túng và thông tin sai sự thật

Liên quan đến nội dung này, Luật sư Nguyễn Sỹ Anh - Giám đốc Công ty Luật Thông tuệ cho rằng, trước hết cần phân biệt rõ việc phản biện với những chiến dịch có chủ đích dẫn dắt dư luận, tạo sức ép lên cơ quan thực thi pháp luật và truyền thông.

Luật sư Sỹ Anh phân tích, điều đáng lo ngại là một số chiến dịch có thể được tổ chức bằng cách cắt ghép thông tin, sử dụng tiêu đề kích động, huy động nhiều tài khoản đăng tải đồng loạt hoặc liên tục lặp lại những thông tin chưa được kiểm chứng.

Trong môi trường mạng xã hội, nơi thuật toán thường ưu tiên những nội dung thu hút nhiều tương tác, việc một thông tin được lặp đi lặp lại với tần suất lớn có thể tạo ra hiệu ứng đám đông. Người tiếp nhận dễ rơi vào tâm lý cho rằng càng nhiều người chia sẻ, bình luận hoặc thể hiện sự phẫn nộ thì thông tin tin cậy. Trong khi đó, mức độ lan truyền không phải là thước đo để xác định sự thật.

“Một triệu lượt chia sẻ cũng không thể biến một thông tin chưa được kiểm chứng thành sự thật. Sự thật được xác định bằng chứng cứ, không được xác định bằng số lượt thích, lượt xem hay cảm xúc của đám đông”, Luật sư Sỹ Anh nhấn mạnh.

Luật sư Nguyễn Sỹ Anh - Giám đốc Công ty Luật Thông tuệ. Ảnh: NVCC.

Theo luật sư, hệ quả đáng lo ngại hơn là những chiến dịch như vậy có thể tạo nên một “phiên tòa trên mạng”, nơi một cá nhân bị cộng đồng mạng tự đưa ra phán xét, bêu riếu, truy tìm thông tin cá nhân, kêu gọi tẩy chay trong khi cơ quan có thẩm quyền chưa đưa ra kết luận.

Lúc này, người tham gia mạng xã hội đang đứng trước nguy cơ bị cuốn vào cuộc đua cập nhật, chạy theo xu hướng hoặc những kết luận không căn cứ đang chiếm ưu thế trên mạng, thay vì có đủ thời gian kiểm chứng.

Trong khi đó, Hiến pháp và pháp luật tố tụng hình sự đều xác lập nguyên tắc suy đoán vô tội: Người bị buộc tội chỉ bị coi là có tội khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật. (Hiến pháp năm 2013⁠; Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự).

Người tạo lập, tổ chức hoặc tham gia chiến dịch có hành vi đăng tải thông tin sai sự thật, vu khống, xúc phạm, tiết lộ đời tư, đe dọa hoặc kích động người khác tấn công một cá nhân có thể phải chịu trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc hình sự.

Theo Nghị định 174/2026/NĐ-CP⁠, hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống hoặc xúc phạm danh dự, nhân phẩm trên mạng xã hội có thể bị xử phạt, buộc gỡ bỏ nội dung; trường hợp nghiêm trọng còn có thể bị khóa tài khoản, trang cộng đồng, nhóm hoặc kênh nội dung.

Nếu đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, người thực hiện có thể bị xem xét về các tội danh tương ứng như làm nhục người khác, vu khống hoặc đưa, sử dụng trái phép thông tin trên mạng máy tính, mạng viễn thông.

“Xóa bài không có nghĩa là xóa trách nhiệm. Một nội dung có thể được gỡ bỏ, nhưng chứng cứ điện tử, thiệt hại về danh dự và hậu quả do chiến dịch gây ra vẫn có thể được xem xét, xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật”, Luật sư Sỹ Anh phân tích.

Theo Luật sư, bên cạnh việc xử lý người trực tiếp tạo ra hoặc phát tán thông tin vi phạm, cần tăng trách nhiệm của các nền tảng trong việc phát hiện mạng lưới tài khoản có dấu hiệu phối hợp bất thường, tài khoản giả, hành vi sử dụng bot, các chiến dịch mờ ám cần được nhận diện để vạch trần những luận điệu sai trái, xuyên tạc.

“Điều cần kiểm soát, ngăn chặn hành vi thao túng và thông tin sai sự thật. Người sử dụng mạng xã hội cũng cần hiểu rằng mỗi lượt chia sẻ, bình luận, việc công khai thông tin cá nhân hay kêu gọi cộng đồng tấn công một người đều có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý”, luật sư Sỹ Anh phân tích.

Luật sư Sỹ Anh nhấn mạnh, khi mạng xã hội ngày càng có khả năng tác động mạnh đến nhận thức cộng đồng, nguy cơ lợi dụng nền tảng này để tổ chức các chiến dịch dẫn dắt dư luận cũng trở nên đáng lưu ý. Việc liên tục khuếch đại thông tin một chiều, tạo hiệu ứng đám đông hoặc đưa ra "phán quyết trên mạng" khi sự việc chưa được kiểm chứng có thể làm sai lệch nhận thức xã hội.

“Đáng lo ngại hơn, khi một quan điểm được đẩy lên thành “làn sóng” trên mạng xã hội, sức ép từ số đông có thể khiến quá trình tiếp nhận, đánh giá thông tin bị chi phối bởi cảm xúc thay vì chứng cứ. Vì vậy, cần nhận diện và xử lý những hành vi lợi dụng mạng xã hội để thao túng thông tin, dẫn dắt dư luận, đồng thời không để áp lực từ không gian mạng tác động đến tính khách quan của hoạt động thực thi pháp luật và truyền thông”, luật sư Sỹ Anh nói.

Ở góc độ quản lý, PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn, Phó Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống cho rằng Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện hơn nữa hệ thống pháp luật, nâng cao trách nhiệm quản lý đối với môi trường mạng; đồng thời tăng cường phối hợp với các nền tảng cung cấp dịch vụ để có cơ chế kiểm soát, ngăn chặn và gỡ bỏ nội dung vi phạm.

“Cần có những ràng buộc pháp lý phù hợp đối với các nền tảng, đồng thời trang bị công nghệ và các giải pháp kỹ thuật để phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ, giảm thiểu tác hại của những thông tin sai lệch, xấu độc đối với đời sống xã hội”, PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn nêu quan điểm.

“Chỉ khi trách nhiệm của người dùng, cộng đồng, nền tảng mạng xã hội và cơ quan quản lý được đặt trong một cơ chế đồng bộ, không gian mạng mới có thể hạn chế được tình trạng thông tin sai lệch bị lợi dụng để dẫn dắt nhận thức, tạo sức ép và gây những hệ lụy ngoài đời thực”, PGS.TS Đỗ Cảnh Thìn phân tích.

Dương Thu- Lê Liên - Đỗ Chang