Liêm chính khoa học từ học sinh phổ thông

Liêm chính khoa học bắt đầu từ những việc rất nhỏ như tự làm bài, dùng số liệu đúng nguồn, ghi nhận đúng phần việc - Ảnh minh họa: Bộ GD-ĐT

Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa đăng tải dự thảo thông tư ban hành quy chế cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS và THPT để lấy ý kiến. Một thay đổi đáng chú ý là yêu cầu học sinh phải chứng minh kết quả dự án phản ánh đúng phần việc và đóng góp thực tế của mình.

Quy định này được đề xuất sau những tranh luận không nhỏ về liêm chính khoa học. Cuối tháng 3 vừa qua, sau cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia năm học 2025-2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phải chỉ đạo kiểm tra, xác minh các phản ánh liên quan đến một số dự án. Bộ khẳng định hậu kiểm là nhiệm vụ quan trọng và nếu phát hiện vi phạm sẽ xử lý nghiêm.

Dự thảo chạm đúng "điểm nghẽn" 

Khi đề tài ngày càng phức tạp và AI có thể tham gia sâu vào quá trình nghiên cứu, phần việc thực sự của học sinh càng phải được xác định rõ. 

Đáng lưu ý, ở một số nơi, cuộc thi còn đi kèm áp lực phải tham gia, phải có giải, thậm chí phải đoạt giải cao. Áp lực ấy có thể khiến người hướng dẫn làm thay những công đoạn thuộc về học sinh. Một công trình có thể đoạt giải cao, nhưng học sinh đã thực sự làm gì?

Dự thảo lần này chạm đúng "điểm nghẽn" khi yêu cầu chứng minh quá trình nghiên cứu. Học sinh bắt buộc lập nhật ký liên tục bằng bản viết hoặc điện tử, ghi rõ thời gian, công việc, phương pháp, vai trò của từng thành viên và có xác nhận định kỳ của giáo viên hướng dẫn. 

Đây là căn cứ trực tiếp để kiểm chứng tính trung thực suốt quá trình nghiên cứu.

Người thực sự "xắn tay" mày mò làm nghiên cứu sẽ làm chủ sản phẩm, tự tin giải thích được vì sao chọn phương pháp, sai ở đâu, sửa thế nào… 

Tính truy nguyên ấy khó có ở một công trình "đi đường tắt", có người làm thay hoặc che giấu sự can thiệp của công nghệ. Vì thế, nhật ký và dữ liệu gốc không đơn thuần chứng minh quá trình mà còn là căn cứ xác định vi phạm.

Dự thảo cũng đặt ra chế tài tương ứng: học sinh làm giả hồ sơ, nhật ký hoặc dữ liệu gốc có thể bị hủy kết quả và cấm tham gia từ một đến hai năm; người hướng dẫn vi phạm có thể bị cấm hướng dẫn trong một đến hai chu kỳ tiếp theo. 

Giải thưởng đã trao vẫn bị thu hồi nếu sau đó phát hiện vi phạm liêm chính khoa học. Cơ sở giáo dục thiếu kiểm tra, giám sát để xảy ra sai phạm, người đứng đầu cũng bị xem xét trách nhiệm.

Việc mở rộng trách nhiệm ra ngoài học sinh là cần thiết. Một dự án trước khi đến cuộc thi quốc gia đã qua giáo viên hướng dẫn, cơ sở giáo dục và nhiều khâu tuyển chọn. Không thể nhiều người cùng tham gia một quy trình nhưng khi xảy ra sai phạm, trách nhiệm lại chỉ dừng ở học sinh. Ai hướng dẫn, ai kiểm tra, ai xác nhận phải chịu trách nhiệm tương ứng. Đó cũng là tinh thần "rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả".

Nhìn xa hơn, đây cũng là câu chuyện về công bằng giáo dục. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định xây dựng nền giáo dục quốc dân hiện đại, công bằng theo hướng "chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế". 

Công bằng trong một cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật không có nghĩa mọi học sinh phải có cùng điều kiện nghiên cứu. Một em ở thành phố có thể tiếp cận phòng thí nghiệm, chuyên gia hay thiết bị tốt hơn một em ở vùng khó khăn; những khác biệt ấy rất khó xóa bỏ hoàn toàn. Điều cần bảo đảm là lợi thế về nguồn lực không được biến thành lợi thế về giải thưởng, thành tích bằng cách làm thay phần việc đáng lẽ thuộc về học sinh.

Rạch ròi giữa "hỗ trợ" và "làm thay"

Cũng vì vậy, không nên nhìn mọi sự hỗ trợ với tâm thế nghi ngờ. Học sinh luôn cần giáo viên hướng dẫn, có thể cần chuyên gia tư vấn và càng nên được tạo điều kiện tiếp cận những môi trường nghiên cứu tốt. 

Vấn đề là cần phân biệt rạch ròi giữa "hỗ trợ" và "làm thay". Người hướng dẫn có thể giúp học sinh tìm tài liệu, tiếp cận thiết bị, góp ý phương pháp; nhưng câu hỏi nghiên cứu, cách lựa chọn phương pháp, quá trình thử nghiệm, xử lý những kết quả chưa như kỳ vọng và các kết luận chính phải phản ánh năng lực của chính học sinh - người đứng tên công trình. 

Một dự án có thể nhận được nhiều hỗ trợ, nhưng phần được ghi nhận thành thành tích của học sinh phải là phần các em thực sự tự làm, tự hiểu và tự chịu trách nhiệm về kết quả nghiên cứu.

Đáng lưu ý, trong kỳ tuyển sinh năm 2026, một số trường đại học lớn tiếp tục dành cơ chế xét tuyển thẳng hoặc xét tuyển tài năng cho thí sinh đoạt giải cao trong các cuộc thi khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia, quốc tế. Như thế có thể thấy, một kết quả thiếu trung thực ở cuộc thi khoa học, kỹ thuật có thể tiếp tục được "quy đổi" thành lợi thế bước vào cánh cửa đại học.

Liêm chính khoa học không đợi đến khi viết luận văn, luận án mới bắt đầu. Với người học, nó bắt đầu từ những việc rất nhỏ như tự làm bài, dùng số liệu đúng nguồn, ghi nhận đúng phần việc; không sao chép, chiếm đoạt ý tưởng, làm giả hay sửa số liệu… Trung thực từ những việc ấy sẽ tạo thành nếp liêm chính trong nghiên cứu về sau.

Siết liêm chính vì thế không làm cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật mất đi ý nghĩa. Đó là điều kiện để mỗi giải thưởng thực sự thuộc về năng lực, công sức và quá trình nghiên cứu của chính mỗi học sinh.