Giải thể doanh nghiệp và cái giá của sự chậm trễ

Garmex Sài Gòn ở thời kỳ hoạt động bình thường, số lượng công nhân lên tới hàng ngàn người - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Câu chuyện được báo chí phản ánh gần đây gây chú ý bởi sự chênh lệch khá lớn giữa nghĩa vụ thuế ban đầu và khoản tiền phải chi để xử lý một pháp nhân đã "đắp chiếu" nhiều năm. Nhưng điều đáng suy nghĩ hơn có lẽ không nằm ở con số 100 triệu đồng, mà ở câu hỏi vì sao một vướng mắc có thể tồn tại dai dẳng đến vậy trước khi được xử lý dứt điểm?

Trách nhiệm của một nền hành chính hiệu quả

Cần nhìn nhận công bằng rằng trách nhiệm trước hết thuộc về chủ doanh nghiệp khi không hoàn tất các nghĩa vụ pháp lý sau khi ngừng kinh doanh. Gia nhập thị trường là một quyền, nhưng cũng đi kèm trách nhiệm về thuế, kế toán, hóa đơn và đăng ký doanh nghiệp. 

Không thể vì hoạt động thua lỗ hay pháp nhân không còn kinh doanh trên thực tế mà mặc nhiên xem những nghĩa vụ ấy đã chấm dứt. Kỷ cương pháp luật phải được bảo đảm, trước hết để giữ sự công bằng với những doanh nghiệp nghiêm túc tuân thủ.

Tuy nhiên, nếu nhìn rộng hơn từ yêu cầu quản lý nhà nước, câu chuyện không nên dừng lại ở việc xác định ai sai và áp dụng chế tài ra sao. Một nền quản trị hiệu quả còn phải tính đến khả năng phát hiện vấn đề từ sớm, cảnh báo kịp thời và tạo điều kiện để những sai sót có thể được khắc phục trước khi kéo dài, tích tụ thành những vướng mắc lớn hơn. Xử lý đúng một vi phạm là cần thiết, nhưng ngăn một sai sót nhỏ trở thành gánh nặng cho cả người dân lẫn bộ máy quản lý cũng là trách nhiệm của một nền hành chính hiệu quả.

Điều đó càng đáng lưu tâm khi đây không phải trường hợp cá biệt. Theo thống kê, cả nước có khoảng 292.000 doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn tất thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế, giải thể; hơn 325.000 doanh nghiệp không còn hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký. 

Khi số lượng tồn đọng lên tới hàng trăm nghìn trường hợp, vấn đề khó có thể chỉ được nhìn từ ý thức của từng chủ doanh nghiệp. Đằng sau những pháp nhân còn tồn tại trên giấy là lượng hồ sơ phải quản lý, dữ liệu phải theo dõi, nguồn lực công phải dành để xử lý, cùng những người muốn quay trở lại kinh doanh nhưng vẫn phải giải quyết những tồn tại từ nhiều năm trước.

Ở góc độ đó, thủ tục giải thể không còn đơn thuần là chuyện "đóng cửa một doanh nghiệp", mà phản ánh mức độ thông suốt của môi trường kinh doanh. Kinh tế thị trường luôn có người gia nhập, có doanh nghiệp lớn mạnh, nhưng cũng có những trường hợp thất bại phải rời cuộc chơi. Một môi trường kinh doanh lành mạnh vì thế không chỉ cần tạo thuận lợi cho doanh nghiệp ra đời, mà còn phải có một lối ra minh bạch, có trật tự và với chi phí hợp lý, để nguồn lực sớm được giải phóng và dịch chuyển sang những cơ hội mới.

Từ một thủ tục tưởng như rất cụ thể, vấn đề vì thế mở ra yêu cầu rộng hơn đối với bộ máy hiện nay, đó là chuyển từ tư duy quản lý công việc sang quản trị bằng kết quả, từ chờ sự việc phát sinh rồi xử lý sang chủ động nhận diện và tháo gỡ điểm nghẽn.

Nền quản trị hiệu quả phải xử lý công việc đến cùng

Trong phát biểu tại hội nghị toàn quốc ngày 3-9, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: "Thời gian là một nguồn lực phát triển không thể tái tạo. Chậm thể chế hóa, chậm quyết định, chậm tháo gỡ điểm nghẽn là tăng chi phí, mất cơ hội. Việc đã rõ phải làm ngay; vướng mắc phải xử lý từ sớm". Yêu cầu ấy không chỉ dành cho những quyết sách lớn hay những dự án trọng điểm, mà cần được thể hiện trong từng công việc cụ thể mà người dân và doanh nghiệp tiếp xúc hằng ngày.

Tinh thần đó cũng được thể hiện rõ trong Nghị quyết 24-NQ/TW khi đặt trách nhiệm công vụ ở một tầm nhìn rộng hơn. Không hành động cũng có thể gây hậu quả. Một quyết định sai phải chịu trách nhiệm, nhưng nếu không quyết định để công việc đình trệ, cơ hội phát triển bị bỏ lỡ, nguồn lực bị lãng phí, người dân và doanh nghiệp chịu thiệt hại thì cũng phải được xem xét trách nhiệm.

Nhiều mặt bằng đóng cửa dán bảng cho thuê trên đường Hai Bà Trưng, TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH

Đây là một chuyển biến quan trọng trong văn hóa thực thi. Cán bộ không chỉ cần "không làm sai", mà còn phải chủ động giải quyết những việc thuộc chức trách, thẩm quyền của mình. Cơ quan quản lý cũng không nên đợi đến khi một hồ sơ trở thành điểm nghẽn mới bắt đầu tìm cách tháo gỡ. Một nền hành chính hiện đại phải có khả năng nhận diện vấn đề từ sớm, cảnh báo kịp thời và đưa công việc đến kết quả cuối cùng.

Với những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhiều năm, cách tiếp cận vì thế cũng cần linh hoạt hơn trên cơ sở quản trị rủi ro. Những trường hợp không còn doanh thu, lao động, hóa đơn, giao dịch trong thời gian dài và không có dấu hiệu gian lận có thể được áp dụng quy trình xử lý đơn giản hơn. Ngược lại, doanh nghiệp có dấu hiệu trốn thuế, tẩu tán tài sản hay vi phạm nghiêm trọng phải được kiểm soát chặt chẽ. 

Phân loại đúng sẽ giúp cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào đúng nơi cần kiểm soát, thay vì để mọi hồ sơ có bản chất khác nhau cùng đi qua một quy trình nặng nề.

Từ đó, đề xuất "giải thể trước, hậu kiểm sau" đối với nhóm rủi ro thấp cũng đáng được nghiên cứu nghiêm túc. Doanh nghiệp có thể rút khỏi thị trường nhanh hơn trên cơ sở tự khai và cam kết trách nhiệm, trong khi nghĩa vụ thuế và trách nhiệm pháp lý vẫn được bảo lưu nếu hậu kiểm phát hiện sai phạm. 

Thông thoáng hơn không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Ngược lại, đó là cách chuyển nguồn lực từ kiểm tra dàn đều sang kiểm soát đúng rủi ro, vừa tạo thuận lợi cho người tuân thủ, vừa tập trung xử lý những vi phạm thực sự.

Nhìn sâu hơn, một quy trình mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng với cách làm việc đến nơi đến chốn và trách nhiệm được xác định rõ từ đầu đến cuối. Mỗi hồ sơ cần có một đầu mối theo dõi, một thời hạn xử lý cụ thể, dữ liệu được liên thông và kết quả cuối cùng có thể kiểm chứng. 

Khi những thông tin cần thiết đã có trong hệ thống, người dân không nên phải đi qua nhiều cơ quan để chứng minh lại từ đầu; và cũng không thể để một hồ sơ kéo dài chỉ vì trách nhiệm bị chia cắt, chuyển vòng hoặc không ai thực sự đứng ra quyết định đến cùng.

Bởi vậy, câu chuyện gần 100 triệu đồng để "khai tử" một doanh nghiệp không nên khép lại ở tranh luận doanh nghiệp phải nộp bao nhiêu hay lỗi thuộc về ai. Điều cần thiết hơn là từ một trường hợp cụ thể nhận diện một điểm nghẽn để sửa chữa. Người dân, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm với nghĩa vụ của mình, nhưng bộ máy cũng phải có trách nhiệm với thời gian và hiệu quả xử lý công việc.

Trong giai đoạn đất nước đang cần khơi thông mọi nguồn lực cho phát triển, điều đáng lo là sự chậm trễ đối với những việc hoàn toàn có thể giải quyết. Mỗi ngày một điểm nghẽn còn tồn tại là thêm một phần chi phí xã hội bị đội lên, thêm một cơ hội phát triển bị bỏ lỡ và thêm một phần niềm tin bị bào mòn. 

Một nền quản trị hiệu quả phải được nhận diện qua khả năng xử lý công việc đến cùng, đúng lúc và đúng trách nhiệm. Khi thời gian được xem là nguồn lực, trách nhiệm gắn chặt với kết quả và sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp trở thành thước đo thực chất, cải cách mới thật sự chuyển thành động lực phát triển.