Mối quan hệ kỳ lạ giữa Elon Musk và Trung Quốc

Nguồn: Nikkei Asia

Khi bà Maye Musk, mẹ của tỷ phú kiêm CEO Tesla Elon Musk, thực hiện chuyến thăm Trung Quốc lần thứ hai trong vòng chưa đầy năm tháng vào tháng 8, bà không ngần ngại thể hiện sự yêu thích đối với đất nước này.

“Tôi đang thực hiện ‘Chinamaxxing’”, bà nói với Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV), đề cập tới một xu hướng đang nổi lên trên mạng xã hội, trong đó người phương Tây chủ động đón nhận các yếu tố từ lối sống, văn hóa truyền thống và sản phẩm tiêu dùng Trung Quốc.

Trong loạt bài đăng trên mạng xã hội, nữ người mẫu kiêm chuyên gia dinh dưỡng 78 tuổi dành nhiều lời khen cho cảnh đêm và ẩm thực Thượng Hải. Bà cũng đăng tải hình ảnh những chiếc SUV Model Y của Tesla xuất hiện trên đường phố thành phố.

Elon Musk sau đó lặp lại thông điệp của mẹ khi lên tiếng về những đồn đoán cho rằng Tesla đang cân nhắc bán hoặc tách hoạt động kinh doanh tại Trung Quốc – thông tin mà ông kịch liệt bác bỏ. “Trung Quốc thật tuyệt vời”, Musk viết trên X, đồng thời khuyến khích mọi người tới thăm quốc gia này.

Những động thái có vẻ hướng tới Bắc Kinh của mẹ con Musk diễn ra trong bối cảnh Tesla đang chịu sức ép từ cả hai phía: sự cạnh tranh ngày càng gay gắt của các hãng xe điện Trung Quốc và mối quan hệ Mỹ - Trung.

Điều này cũng cho thấy tầm quan trọng của Trung Quốc đối với Tesla, hơn một thập kỷ sau khi hãng bắt đầu kinh doanh xe điện tại thị trường này.

Tesla hụt hơi trước cuộc đua xe điện Trung Quốc

Trong khi các nhà sản xuất ô tô Trung Quốc liên tục tung ra mẫu xe mới – theo một số ước tính, gần như mỗi ngày một mẫu – Tesla vẫn duy trì danh mục sản phẩm tương đối tối giản, chỉ với hai mẫu xe chủ lực tại thị trường cạnh tranh khốc liệt này.

Người đứng đầu bộ phận ô tô Trung Quốc tại công ty tư vấn Intralink của Anh, Daniel Kollar, nhận xét: “Hai năm trước, Tesla lẽ ra nên tung ra mẫu Model 2 huyền thoại”, đề cập tới mẫu xe giá rẻ hơn mà Tesla đã ngừng phát triển vào cuối năm 2024.

Theo Kollar, việc không có một mẫu xe giá phải chăng khiến Tesla bỏ lỡ cơ hội tiến vào phân khúc tầm trung. Giờ đây, hãng phải liên tục theo dõi động thái của các đối thủ nội địa như Xiaomi.

Lợi thế công nghệ của Tesla tại Trung Quốc cũng chịu sức ép khi Bắc Kinh trong nhiều năm trì hoãn việc phê duyệt phiên bản mới nhất của hệ thống Tự lái hoàn toàn (FSD) do những lo ngại liên quan tới an ninh dữ liệu.

Cuối tháng 8, Tesla phải lên tiếng bác bỏ những đồn đoán trên mạng rằng hãng đang cân nhắc từ bỏ FSD tại Trung Quốc, đồng thời cho biết đã báo cáo các bài đăng này với lực lượng chức năng.

Trong khi đó, Tesla đang tìm cách mở rộng hiện diện trong lĩnh vực xe tự lái. Tuần trước, hãng cho biết mẫu taxi tự lái Cybercab sẽ lần đầu được trưng bày tại Bắc Kinh, Thượng Hải và một số thành phố khác của Trung Quốc vào giữa tháng 9. Tuy nhiên, Tesla chưa có kế hoạch bán hoặc vận hành thương mại mẫu xe này tại Trung Quốc.

Bất chấp những nỗ lực trên, Kollar cho rằng Tesla hiện “ở thế bất lợi về nhiều mặt” tại Trung Quốc, và “đang phải cân bằng giữa các mối quan hệ và tình hình địa chính trị”.

Nguồn: Nikkei Asia

Trong 7 tháng đầu năm 2026, Tesla bán được 266.204 xe tại Trung Quốc, giảm 12,4% so với cùng kỳ năm trước, theo dữ liệu của công ty tư vấn Automobility có trụ sở tại Thượng Hải. Mức giảm này còn lớn hơn mức giảm 11,8% của tổng doanh số xe chạy pin và xe hybrid cắm sạc tại Trung Quốc trong cùng kỳ. Thị phần trung bình của Tesla trong 7 tháng đầu năm duy trì khoảng 4,7%, tương đương cùng kỳ năm ngoái nhưng thấp hơn đáng kể so với mức khoảng 8,7% của năm 2023.

Trong nỗ lực thúc đẩy doanh số mới nhất, Tesla mới đây đã thông báo giảm trực tiếp 5.000 NDT (745 USD) cho khách mua Model 3 và 10.000 NDT đối với Model Y nếu đặt xe trước ngày 30/9.

Dù doanh số và thị phần tại Trung Quốc chịu sức ép, Gigafactory Thượng Hải vẫn đóng vai trò quan trọng. Tesla đã xuất khẩu lượng xe kỷ lục từ nhà máy này trong 7 tháng đầu năm. Mạng lưới nhà cung cấp rộng lớn cùng hiệu quả sản xuất được xây dựng trong nhiều năm giúp Tesla tiếp tục giảm chi phí sản xuất và duy trì khả năng điều chỉnh giá.

Đầu năm nay, Tesla giảm giá khởi điểm của Model 3 sản xuất tại Trung Quốc tới 50% tại Canada, một phần nhờ kẽ hở về thuế quan, đồng thời giảm 8,5% giá xe tại Hong Kong.

Trung Quốc không còn chỉ là thị trường tiêu thụ

Các chuyên gia cho rằng vai trò của Trung Quốc trong hệ thống toàn cầu của Tesla đang thay đổi. Quốc gia này không còn đơn thuần là một thị trường trọng điểm mà ngày càng trở thành trung tâm sản xuất và cung ứng quan trọng.

“Không thể phủ nhận Trung Quốc là một trong những quốc gia cạnh tranh nhất thế giới về năng lực sản xuất”, Helen Liu, chuyên gia sản xuất tiên tiến của Bain tại Thượng Hải, nhận định.

Theo bà Liu, các tập đoàn đa quốc gia đang phải cân nhắc liệu nên xem Trung Quốc là một thị trường cần bảo vệ, nơi sản phẩm được sản xuất và tiêu thụ nội địa, hay một trung tâm sản xuất toàn cầu, chuỗi cung ứng và thậm chí cả nghiên cứu, đổi mới.

Với Tesla, mối liên kết này đã được hình thành từ lâu. Hãng mở Gigafactory Thượng Hải vào năm 2019 và đưa nhà máy Megafactory sản xuất pin vào hoạt động năm ngoái.

Mối quan hệ với Trung Quốc giờ đây còn mở rộng sang lĩnh vực robot hình người. Các nhà phân tích ước tính phần lớn linh kiện phần cứng quan trọng của Optimus, dự án robot hình người của Tesla, đến từ các đối tác Trung Quốc.

Nhà phân tích của công ty môi giới CLSA, Brian Lee, cho biết Tesla là công ty duy nhất trong số 5 nhà phát triển robot hình người hàng đầu của Mỹ vẫn “phụ thuộc gần như 100%” vào chuỗi cung ứng phần cứng Trung Quốc.

Theo Lee, Tesla đặt mục tiêu giá khoảng 30.000 USD cho lô robot hình người đầu tiên. Mức giá này khó có thể đạt được nếu không dựa vào các nhà cung cấp Trung Quốc, bởi chi phí của họ thấp hơn ít nhất 30-40% so với các nhà cung cấp bên ngoài Trung Quốc.

Theo nghiên cứu của CLSA, Tesla đã mở rộng quan hệ với các nhà sản xuất phụ tùng Trung Quốc Sanhua và Tuopu, vốn được xây dựng từ những ngày đầu hoạt động của Gigafactory Thượng Hải. Hai bên hiện có các hợp đồng cung cấp bộ truyền động và những linh kiện đóng vai trò như “cơ bắp”, giúp robot thực hiện chuyển động.

Tesla cũng mua bộ giảm tốc – các bộ phận đóng vai trò như “khớp nối” trong robot – từ nhà cung cấp Trung Quốc Leaderdrive.

Đất hiếm trở thành điểm nghẽn mới

Nguồn: Nikkei Asia

Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào Trung Quốc cũng kéo theo những rủi ro địa chính trị đối với tham vọng robot của Tesla.

Năm ngoái, Musk công khai cho biết hoạt động sản xuất Optimus bị ảnh hưởng bởi các hạn chế xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc. Trung Quốc hiện khai thác khoảng 70% sản lượng đất hiếm toàn cầu và thực hiện khoảng 90% công đoạn tinh chế, qua đó sở hữu một lợi thế đáng kể trong cuộc cạnh tranh công nghệ với Mỹ. Vị CEO cho biết Tesla đang làm việc với Bắc Kinh để xin giấy phép xuất khẩu, đồng thời lưu ý rằng Trung Quốc muốn được đảm bảo những sản phẩm này không bị sử dụng cho mục đích quân sự.

Seth Goldstein, nhà phân tích cổ phiếu cấp cao tại Morningstar, cho rằng nếu không thể đảm bảo nguồn cung từ Trung Quốc, Tesla sẽ phải tìm đến các nhà cung cấp thay thế như MP Materials của Mỹ hoặc Lynas của Australia. Theo ông, nguồn nguyên liệu thô bên ngoài Trung Quốc đủ để sản xuất 1 triệu robot hình người, nhưng năng lực tinh chế mới là vấn đề đáng lo ngại. Dù vậy, Goldstein cho rằng Tesla vẫn còn vài năm trước khi cần lượng đất hiếm đủ lớn để sản xuất 1 triệu robot, qua đó có thêm thời gian tìm kiếm và xây dựng nguồn cung thay thế.

Bài toán ngày càng khó với Elon Musk

Rủi ro địa chính trị không chỉ dừng ở xe điện hay robot. Trước thềm hội nghị thượng đỉnh dự kiến với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào cuối tháng, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đã công bố lệnh cấm nhập khẩu các loại robot nước ngoài mới, với lý do lo ngại về an ninh mạng và an ninh quốc gia. Động thái này được cho là nhằm vào Trung Quốc, quốc gia chiếm khoảng hai phần ba số robot hình người được xuất xưởng trên toàn cầu năm ngoái và coi ngành công nghiệp này là một ưu tiên chiến lược.

Chuyên gia Lee của CLSA cảnh báo Washington có thể tiếp tục mở rộng hạn chế, không chỉ với robot hoàn chỉnh mà còn với các linh kiện quan trọng và công nghệ đầu vào. “Xét đến sự thay đổi trong chính sách, rất có thể Tesla cũng sẽ tìm kiếm các nhà cung cấp bên ngoài Trung Quốc”, ông nói.

Trong khi Tesla vẫn phụ thuộc đáng kể vào Trung Quốc, SpaceX – công ty tên lửa và vệ tinh của Musk, đồng thời là một nhà thầu quốc phòng lớn của Mỹ – lại đang đi theo hướng ngược lại. Theo Nikkei Asia, SpaceX từ cuối tháng 7 đã đẩy mạnh nỗ lực loại công dân và linh kiện Trung Quốc khỏi hoạt động cũng như chuỗi cung ứng nhằm bảo vệ những công nghệ được xem là quan trọng đối với an ninh quốc gia Mỹ. Trong bối cảnh đó, những đồn đoán trên Phố Wall về khả năng Musk sáp nhập Tesla với SpaceX càng làm dấy lên câu hỏi về tương lai hoạt động của Tesla tại Trung Quốc. Musk đã bác bỏ khả năng Tesla rời thị trường này, gọi những đồn đoán về việc tách khỏi Trung Quốc là “tin giả hoàn toàn vô lý”.

Trung Quốc cũng không muốn Tesla rời đi

Về phía Bắc Kinh, Trung Quốc cũng không muốn Tesla rời khỏi thị trường. Hãng xe Mỹ từ lâu được xem là một biểu tượng cho chính sách mở cửa kinh tế của quốc gia này. CEO công ty tư vấn Sino Auto Insights, Tu Le, cho biết, “có một mối quan hệ cộng sinh giữa Trung Quốc và Tesla”. Theo ông, không nên đánh giá thấp ý nghĩa của việc Trung Quốc tiếp tục thể hiện sự chào đón đối với các thương hiệu nước ngoài. Trong khi nhiều thương hiệu ô tô nước ngoài lâu đời đang gặp khó khăn tại Trung Quốc, Tu Le cho rằng Tesla vẫn là thương hiệu phương Tây hiếm hoi có khả năng duy trì vị thế trong ngành ô tô nước này.

Trong cuộc phỏng vấn với truyền thông nhà nước Trung Quốc, Maye Musk cũng nhấn mạnh rằng Elon Musk “nói từ tận đáy lòng và yêu Trung Quốc”. Bà đồng thời đánh giá tích cực môi trường làm việc tại Gigafactory Thượng Hải.

Tuy nhiên, với Elon Musk, việc duy trì những thành quả mà Tesla đã mất nhiều năm xây dựng tại Trung Quốc trong khi tránh bị cuốn vào căng thẳng địa chính trị đang trở thành một bài toán ngày càng phức tạp.

“Ông ấy đang phải đối mặt với một nhiệm vụ khó khăn để tìm ra câu trả lời”, Kollar của Intralink nhận định.

Theo: Nikkei Asia

Hà Thu