Nghĩ về 'cơ chế nuôi dưỡng' thông tin tiêu cực trên mạng

Nhà trường, các tổ chức đoàn thể cần đẩy mạnh giáo dục kỹ năng số, tư duy phản biện, năng lực đọc hiểu thông tin trên mạng - Ảnh do AI tạo

Hiện tượng này không chỉ dừng lại ở cấp độ cộng đồng nhỏ. Nhìn rộng ra toàn xã hội, các vụ việc tiêu cực, bạo lực, scandal - như trường hợp một nghệ sĩ nổi tiếng gần đây - thường thu hút lượng quan tâm, lượt xem vượt trội so với tin tức tích cực, nhân văn. 

Chính sự thiên lệch này đã trở thành "đất sống" cho dòng thông tin, hình ảnh, video tiêu cực trên internet, từ đó tác động mạnh đến nhận thức, cảm xúc và hành vi của nhiều người.

Thực trạng của hiện tượng thiên lệch này

Tâm lý con người vốn có xu hướng chú ý mạnh hơn tới những gì tiêu cực, được gọi là "thiên kiến tiêu cực". Não bộ tiến hóa để ưu tiên phát hiện mối đe dọa nhằm sống sót, nên tin xấu, hình ảnh bạo lực, câu chuyện gây sốc dễ kích thích, tạo cảm giác "không thể bỏ qua". 

Trên mạng xã hội, cơ chế này được khuếch đại nhờ thuật toán. Các nền tảng như Facebook, TikTok, YouTube... ưu tiên nội dung có tỉ lệ tương tác cao. Nội dung tiêu cực thường tạo ra phản ứng mạnh (tức giận, sợ hãi, tò mò, phẫn nộ…), nên được đẩy mạnh hơn tin tốt. Kết quả là vòng xoáy: càng nhiều người xem thì thuật toán càng đẩy, từ đó càng nhiều người tiếp xúc và càng củng cố thói quen tiêu thụ tin xấu.

Một số cá nhân, tổ chức còn chủ động sản xuất, cắt ghép, thổi phồng thông tin xấu để kiếm tiền. Từ đó, mạng xã hội không còn chỉ là không gian chia sẻ mà trở thành môi trường cho sự tiêu cực.

Tác động của tin tiêu cực

Tin tiêu cực tác động đến nhận thức và tình cảm của người dân rất lớn và đa chiều. Về mặt nhận thức, việc tiếp xúc thường xuyên với tin tiêu cực làm lệch chuẩn mực xã hội. Nhiều người bắt đầu tin rằng "xã hội đang ngày càng xấu", "người tốt ngày càng ít"... Cảm giác an toàn suy giảm, sự tin tưởng lẫn nhau bị xói mòn. 

Đặc biệt với giới trẻ - thế hệ dành nhiều giờ mỗi ngày trên mạng - việc bị "ngâm" trong dòng thông tin xấu có thể hình thành thế giới quan méo mó: coi bạo lực là bình thường, coi thành công phải gắn với scandal, coi lòng tốt là "ngây thơ" hoặc "không thực tế".

Về tình cảm, hiện tượng này dễ dẫn đến mệt mỏi cảm xúc, lo âu, thậm chí trầm cảm nhẹ. Người dùng liên tục bị kích thích bởi cảm xúc tiêu cực sẽ dần chai sạn hoặc trở nên dễ kích động. 

Một số trường hợp, thông tin sai lệch hoặc cắt ghép còn kích động dư luận, dẫn đến bắt nạt mạng, kỳ thị, thậm chí hành động ngoài đời thực. 

Ngược lại, những câu chuyện tích cực, những tấm gương hiếu thảo, những hành động nhân ái bị "lãng quên" khiến xã hội thiếu nguồn cảm hứng, thiếu điểm tựa tinh thần để cân bằng.

Đáng nói hơn, chính sự quan tâm quá mức tới cái xấu lại vô tình "nuôi" cái xấu. Khi một hành vi lệch chuẩn được chú ý nhiều, một số cá nhân (đặc biệt là những người tìm kiếm sự nổi tiếng nhanh) sẽ học theo hoặc cố tình tạo scandal để được "nhìn thấy". Đây là vòng lẩn quẩn nguy hiểm: xã hội càng chú ý tiêu cực thì tiêu cực càng có động lực tồn tại và lan rộng.

Thực hiện đồng bộ các giải pháp

Để giảm thiểu tác động tiêu cực của cơ chế này, cần hành động đồng bộ từ nhiều phía.

Ở cấp độ cá nhân và gia đình, mỗi người cần ý thức về thiên kiến tiêu cực của chính mình. Hãy chủ động kiểm soát thời gian tiếp xúc với tin xấu: đặt giới hạn thời gian dùng mạng, ưu tiên theo dõi các nguồn tin tích cực, có kiểm chứng. Phụ huynh nên dạy con phân biệt giữa "quan tâm để hiểu và hành động" với "tò mò để giải trí bằng nỗi đau". Việc khuyến khích trẻ chia sẻ câu chuyện tốt, ghi nhận hành động hiếu thảo, nhân ái trong gia đình và trường học sẽ giúp cân bằng lại nhận thức.

Về giáo dục và truyền thông chính thống, nhà trường, các tổ chức đoàn thể cần đẩy mạnh giáo dục kỹ năng số, tư duy phản biện, năng lực đọc hiểu thông tin... Các chiến dịch truyền thông nên tập trung "làm nổi" những câu chuyện tốt, những tấm gương bình dị. Khi xã hội có nhiều không gian để "nhìn thấy" cái tốt, cái xấu sẽ bớt "hút" sự chú ý một cách bất thường. Việc phát triển các kênh, trang tin chuyên về mặt tích cực của đời sống - không phải theo kiểu "tô hồng" mà chân thực, gần gũi - sẽ góp phần thay đổi thói quen tiêu thụ thông tin.

Về phía quản lý nhà nước, cần hoàn thiện khung pháp lý về trách nhiệm của nền tảng số đối với nội dung độc hại, thông tin sai lệch có tính chất kích động. Đồng thời hỗ trợ, khuyến khích các sáng kiến truyền thông tích cực, các chương trình giáo dục cộng đồng về văn hóa mạng. Việc xử lý nghiêm, kịp thời các trường hợp cố tình sản xuất, lan truyền nội dung độc hại vì mục đích thương mại cũng sẽ tạo rào cản để hạn chế tình trạng này.

Về phía các nền tảng mạng xã hội và báo chí, thuật toán cần được điều chỉnh theo hướng có trách nhiệm hơn. Cần có cơ chế minh bạch về cách xếp hạng nội dung, đồng thời khuyến khích và tưởng thưởng nội dung tích cực, mang giá trị giáo dục. 

Cuối cùng, cần xây dựng văn hóa "chú ý có chọn lọc". Xã hội không thể và không nên phớt lờ cái xấu nhưng cũng không nên để cái xấu chiếm lĩnh không gian chú ý. Khi người con có hiếu được ghi nhận đúng mức, khi câu chuyện tốt được lan tỏa tự nhiên, thì môi trường tinh thần của cộng đồng sẽ lành mạnh hơn. Điều này không chỉ giúp giảm "đất sống" cho thông tin tiêu cực mà còn giúp mỗi cá nhân có nhận thức cân bằng hơn.