Trung Quốc cai nghiện phim ngắn AI cho giới trẻ

Tháng 4/2026, Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc chính thức sử dụng thuật ngữ “rác kỹ thuật số” để chỉ các nội dung kém chất lượng được trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra hàng loạt - những sản phẩm mang đặc điểm logic rời rạc, thiếu chiều sâu nội dung, đồng thời cổ xúy các giá trị lệch lạc hoặc quan niệm văn hóa méo mó.

Phim ngắn AI bùng nổ, bủa vây 800 triệu người dùng

Ngày 11/8, báo Trung Quốc Bành phái Tân văn (tên tiếng Anh là The Paper) đăng bài viết “Mỗi 36 giây lại có một bộ phim mới! Phim ngắn AI bùng nổ, thế giới phim ngắn đang đổi chủ”, phân tích sự lên ngôi của các bộ phim ngắn AI, không chỉ phim lẻ mà còn phim bộ.

Giai đoạn này, hai bộ phim AI đạt đỉnh doanh thu và lượt xem gồm “Vạn yêu đồ lục truyện” (thể loại huyền huyễn, dị giới, đã phát hành đến mùa thứ 9) và “Tiểu sư muội của kiếm tông chúng ta” (phần 1 dài 300 tập và phần tiếp theo ra mắt mùa hè 2026 có 666 tập).

Bài báo cũng mổ xẻ quy trình “5 ngày dưới 20.000 tệ” - từ khâu kịch bản đến bản dựng cuối cùng, quá trình sản xuất chỉ mất vỏn vẹn 5 ngày, với chi phí cắt giảm xuống dưới 20.000 nhân dân tệ (khoảng 77 triệu đồng). Đây là mô hình sản xuất công nghiệp hóa bằng AI được áp dụng chung cho các nhóm làm phim hoạt hình (manga drama) dựa trên các tác nhân (agent) tự động hóa kịch bản và dựng hình.

Trước đó, hồi tháng 3, phim ngắn AI cổ trang “Hoắc Khứ Bệnh” có chi phí sản xuất chỉ khoảng 3.000 tệ (hơn 11 triệu đồng), đạt hơn 500 triệu lượt xem chỉ sau vài ngày công chiếu trên mạng xã hội Trung Quốc.

Cứ trung bình mỗi 36 giây lại có một bộ phim AI mới xuất hiện trên Douyin (phiên bản nội địa của TikTok). Không ai dừng lại để tự hỏi: Những tác phẩm được sản xuất hàng loạt với tiêu chí “nhanh, nhiều, rực, rẻ” này đang nhồi nhét gì vào đầu người xem?

Tháng 8/2025, chỉ có 655 bộ phim AI mới được phát hành trên Douyin. Một năm sau, con số đó đã tăng vọt hơn một trăm lần lên mức 74.313 - chiếm 75,4% tổng số phim mới trong tháng đó.

Trong 8 tháng đầu năm 2026, khoảng 430.000 phim ngắn (micro-drama) được phát hành trên toàn quốc, trong đó phim AI chiếm hơn 90%. Tốc độ là quy luật duy nhất chi phối cơn sốt này.

Chi phí sản xuất vốn dao động từ 300.000-500.000 tệ (1,1-1,9 tỷ đồng) cho một phim ngắn truyền thống đã bị AI nén xuống chỉ còn 15.000-20.000 tệ (58-77 triệu đồng); các ê-kíp hàng chục người nay thu gọn thành “đoàn làm phim một người” với một chiếc máy tính và vài công cụ AI, ra lò thành phẩm sau 5-7 ngày.

Sự biến mất của rào cản gia nhập thị trường 800 triệu người xem đã kéo theo làn sóng nội dung kém chất lượng. Đinh Lỗi (Ding Lei), một người kỳ cựu trong ngành sản xuất phim ảnh và truyền hình, mô tả hiện tượng này là “cuộc thi xem ai làm xấu hơn”.

“Với một số bộ phim AI, hình ảnh khiến người xem chóng mặt, còn cốt truyện thì dở tệ đến mức khó mà chịu nổi; tôi thường bỏ cuộc chỉ sau hai tập phim”, ông Đinh nói.

Khảo sát của Nhật báo Thanh niên Trung Quốc (tên tiếng Anh là China Youth Daily) đã xác nhận tâm lý này. Trong số người được hỏi từng xem các bộ phim truyền hình do AI tạo ra, 65,1% trả lời chúng “xem được nhưng thiếu sức hút, đôi khi có những khoảnh khắc làm đứt mạch cảm xúc”, trong khi 8,4% thẳng thắn nhận xét trải nghiệm này “gây cảm giác sường sượng, khó chịu từ đầu đến cuối, khiến người xem không thể nào hòa mình vào nội dung”.

Tuy nhiên, vấn đề thực sự còn nghiêm trọng hơn nhiều so với việc chỉ đơn thuần là chất lượng kém.

Rác kỹ thuật số nhắm vào thanh thiếu niên

Theo Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc, rác kỹ thuật số chủ yếu nhằm vào người trẻ - đối tượng nhiều thời gian rảnh rỗi hơn, nhận thức chưa đủ chín chắn, dễ bị cám dỗ bởi những thứ hào nhoáng bề ngoài, khó phân biệt rạch ròi giữa thế giới ảo và thực. Trong khi đó, rác kỹ thuật số, bao gồm phim ngắn AI chất lượng thấp, có tới 3 liều độc “tiêm” vào đầu óc người xem.

Thứ nhất, vòng lặp gây nghiện của dopamine rẻ tiền. Dopamine là một chất dẫn truyền thần kinh và là loại hormone quan trọng do não bộ sản xuất ra, giúp truyền tín hiệu giữa các tế bào thần kinh và tạo ra động lực, cảm giác hưng phấn hoặc thỏa mãn. Trong các nội dung giả tưởng về việc trả đũa chốn học đường do AI tạo ra, các nhân vật chính dùng bạo lực để đáp trả bạo lực; họ bỏ bê việc học nhưng vẫn đạt điểm cao chót vót, vùi dập bạn bè cùng trang lứa.

Một cậu bé 13 tuổi đã “cày” liên tục các nội dung kiểu này từ 8 giờ tối đến 3 giờ sáng, cảm thấy bản thân hoàn toàn không thể dừng lại. Trong nhóm bạn cùng lớp, địa vị xã hội, hay tiếng nói có trọng lượng, được quyết định bởi việc ai đã tiêu thụ nhiều nội dung được phối lại (remix) một cách điên rồ nhất và ai là người nắm bắt nhanh nhất các trào lưu meme mới nhất. Meme là những hình ảnh, đoạn video ngắn, hoặc âm thanh mang tính hài hước, châm biếm được lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội.

Một cảnh trong phim ngắn AI Trung Quốc. Nguồn: YouTube

Thứ hai, sự xâm nhập ngấm ngầm của nội dung khiêu dâm nhẹ. Các video ngắn do AI tạo ra thường có sự xuất hiện của những nhân vật phong cách anime (hoạt hình Nhật Bản) ăn mặc “mát mẻ” cùng những lời thoại gợi dục, lấp lửng ranh giới giữa gợi cảm và khiêu dâm. Được ngụy trang dưới danh nghĩa “giải tỏa căng thẳng” hoặc “truyện do người hâm mộ sáng tác” (fan fiction), loại nội dung này dễ dàng vượt qua các rào cản kiểm soát ban đầu do phụ huynh và các nền tảng thiết lập.

Theo bài báo trên Bành phái Tân văn, người dùng từ 19 tuổi trở xuống chiếm 26,4% tổng số người sử dụng AI tạo sinh tại Trung Quốc - tỷ lệ cao nhất trong mọi nhóm tuổi. Hiệu ứng ELIZA càng được khuếch đại trong kỷ nguyên AI: Dù biết mình đang tương tác với máy móc, thanh thiếu niên vẫn lầm tưởng rằng các kịch bản do thuật toán tạo ra là sự thấu hiểu và quan tâm chân thành, từ đó nảy sinh sự phụ thuộc về mặt cảm xúc. Hiệu ứng ELIZA là khuynh hướng tâm lý của con người khi vô thức gán cho các chương trình máy tính, chatbot hoặc AI những cảm xúc, sự thấu hiểu và ý thức con người thực sự, dù chúng chỉ lặp lại các câu lệnh được lập trình sẵn.

Thứ ba, sự méo mó về nhận thức và cảm giác xa rời thực tế. Một số trẻ em trở nên ám ảnh với những đoạn phim hoạt hình kỳ quái do AI tạo ra, như hình ảnh cá mập đi giày thể thao Nike hay nhân vật Lâm Đại Ngọc (trong “Hồng lâu mộng), Đường Tăng (trong “Tây du ký”) sử dụng súng trường, súng máy.

Một số đứa trẻ khác thì lẩm bẩm các cụm từ như “xử nó” (ám chỉ việc làm cho đối phương tàn phế hoặc tiêu diệt họ). Sau khi đọc các câu chuyện hoặc xem phim ngắn AI về trả thù học đường, một số em đe dọa bạn cùng lớp “cho mày chết” (về mặt xã hội), tức là sẽ sỉ nhục công khai, cô lập và tẩy chay bất kỳ ai dám đắc tội với mình.

Ông Quách Chí Long (Guo Zhilong), giáo sư tại Viện Luật Không gian mạng thuộc Đại học Khoa học Chính trị và Luật Trung Quốc, nói rằng, các nội dung mô tả những mối quan hệ tình cảm lệch lạc, những câu chuyện thành công dựa trên chủ nghĩa vật chất và sự trả thù bạo lực đang âm thầm làm xói mòn các giá trị của vị thành niên -những người có tư duy chưa thực sự chín chắn.

Câu nói của một phụ huynh ở Bắc Kinh đã phản ánh tình thế tiến thoái lưỡng nan mà vô số gia đình đang gặp phải: “Tôi ngày càng thấy khó hiểu những nội dung mà con mình thích xem”.

Chiến dịch “Thanh lãng” - Từ gỡ bỏ đến ngăn chặn tại nguồn

Năm nay, cơ quan chức năng Trung Quốc đưa ra một loạt biện pháp phối hợp nhắm vào mọi khâu, từ nguồn sản xuất phim ngắn AI đến người dùng cuối.

Thứ nhất, phải ghi rõ rằng nội dung do AI tạo ra. Quy định quản lý sự phát triển phim ngắn nhiều tập (micro-drama, được thiết kế để xem trên điện thoại, mỗi tập kéo dài từ vài chục giây đến vài phút) chính thức có hiệu lực từ ngày 1/9. Đây là quy định cấp bộ đầu tiên nhắm trực tiếp vào lĩnh vực phim ngắn (phim truyền hình siêu ngắn, đoản kịch) dài tập.

Theo đó, phim ngắn dài tập do AI tạo ra phải hiển thị nhãn nhận diện nổi bật trong mỗi tập phim. Tổng cục Phát thanh và Truyền hình Quốc gia Trung Quốc nêu rõ quan điểm: “AI chỉ là công cụ; con người mới là người sáng tạo”.

Từ tháng 9, các nền tảng tại những thành phố lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải… bắt buộc phải nâng cấp hệ thống kiểm duyệt nội dung, trong khi các kho ứng dụng, bao gồm của Huawei, Xiaomi, OPPO và Vivo, rà soát lại các ứng dụng hiện có.

Biên tập viên đang thêm phụ đề vào phim ngắn tại tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Ảnh: VCG

Thứ hai, thanh lọc toàn mạng lưới. Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc đã phát động một chiến dịch đặc biệt kéo dài bốn tháng với tên gọi “Thanh lãng: Chấn chỉnh sự hỗn loạn trong các ứng dụng AI”.

Chiến dịch “Thanh lãng” (trong sạch và sáng rõ) nhằm loại bỏ các nội dung độc hại, tin giả, văn hóa thần tượng lệch lạc, hiện tượng “giang hồ mạng”, hành vi phản cảm hay lệch chuẩn đạo đức của người nổi tiếng và streamer - người thực hiện phát sóng trực tiếp (livestream) trên mạng.

Trải qua hai giai đoạn và giải quyết 14 nhóm vấn đề, chiến dịch “Thanh lãng” nhắm vào các hành vi như dùng AI xuyên tạc các tác phẩm kinh điển, tạo ra rác kỹ thuật số và xâm phạm quyền lợi của vị thành niên. Kết quả, 68.000 phim ngắn không tuân thủ quy định đã bị gỡ bỏ khỏi internet, chủ hơn 1.200 tài khoản vi phạm đã bị xử phạt.

Cơ quan quản lý không gian mạng đã loại bỏ hơn 5,6 triệu nội dung do AI tạo ra nhưng bất hợp pháp hoặc không tuân thủ quy định, đồng thời xử lý 49.000 tài khoản cùng hơn 2.400 trang web và ứng dụng. Riêng nền tảng Hồng quả Đoản kịch (Hongguo Short Drama) của tập đoàn ByteDance (chủ sở hữu TikTok, Douyin) đã gỡ bỏ hơn 10.000 phim ngắn chất lượng kém do AI sản xuất.

Thứ ba, sử dụng phim người đóng (live-action) để đối trọng với rác kỹ thuật số. Trung Quốc không chủ trương bài trừ nội dung do AI tạo ra, mà chỉ loại bỏ sản phẩm kém chất lượng gây nhiễu loạn thị trường để nhường chỗ cho sản phẩm giá trị, do những người sáng tạo tâm huyết với chất lượng nội dung tạo ra. Tổng cục Phát thanh và Truyền hình Quốc gia yêu cầu các nền tảng phải thiết lập khu vực dành riêng cho phim người đóng và hỗ trợ tài chính đáng kể cho việc sản xuất tác phẩm chất lượng cao.

Một nhà làm phim AI nói: “Trước đây, cuộc đua là xem ai táo bạo nhất; còn giờ đây, cuộc đua là xem ai làm ra sản phẩm tinh tế nhất”.