Dự báo mưa giảm 20-40% do El Nino, không chờ đến mùa khô mới chống hạn

Người dân ở Ninh Thuận (Khánh Hòa) trong đợt hạn hán năm 2018 - Ảnh: MINH TRÂN

Ngày 25-9, dự báo viên Tạ Thị Hồng An, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, cho biết từ tuần thứ hai của tháng 9, hiện tượng El Nino đã chính thức đạt cường độ rất mạnh.

Nếu tính từ năm 1950 tới nay, có 6 lần xảy ra El Nino đạt cường độ rất mạnh và lần gần nhất là năm 2015 - 2016, gây ra thiếu nước, hạn hán, xâm nhập mặn gay gắt ở khu vực Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ.

Mưa giảm 20-40%, nguy cơ thiếu nước tích trữ trong hồ chứa

Bà An dự báo từ nay đến hết năm 2026, El Nino gần như chắc chắn duy trì trạng thái rất mạnh, khả năng đạt cường độ cực đại và tiếp tục duy trì trong những tháng đầu năm 2027, dù xác suất và cường độ có xu hướng giảm dần.

"Với diễn biến trên, chúng tôi đặc biệt lưu ý tình trạng thiếu hụt mưa trong giai đoạn từ nay đến cuối năm 2026, đặc biệt ở khu vực Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ, với lượng mưa thiếu hụt khoảng 20-40% và mùa mưa ở các khu vực này sẽ kết thúc sớm.

Sang đầu năm 2027, tình trạng ít mưa, nắng nóng có khả năng xuất hiện sớm hơn ở phía Nam, dẫn tới nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn mức rất cao" - bà An cảnh báo.

Theo ông Ngô Mạnh Hà, Phó cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), với diễn biến hiện nay của El Nino, điều đáng lo nhất là nguy cơ xảy ra thiếu nước tích trữ trong các hồ chứa và thiếu dòng chảy trên sông, suối trong mùa cạn.

Đối với Việt Nam, đây là vấn đề rất quan trọng bởi nước mặt vẫn là nguồn cung cấp chủ yếu cho sinh hoạt, sản xuất và phát triển kinh tế - xã hội.

Khoảng 96,5% tổng lượng nước khai thác trên phạm vi cả nước là từ nguồn nước mặt. Trong mùa cạn, khả năng đáp ứng nhu cầu sử dụng nước phụ thuộc rất lớn vào lượng nước được tích trữ và điều tiết từ các hồ chứa thủy lợi, thủy điện.

Có thể hình dung, nếu trong mùa lũ năm 2026 các hồ chứa không tích đủ nước thì chúng ta sẽ bước vào mùa cạn năm 2027 với "kho dự trữ" đã thiếu ngay từ đầu. Trong khi đó, mùa cạn kéo dài 7-9 tháng và dòng chảy cũng có nguy cơ suy giảm.

Vì vậy, lượng nước tích trữ vào cuối mùa lũ có vai trò rất quan trọng đối với khả năng cấp nước cho hạ du trong các tháng tiếp theo. Nguy cơ này đặc biệt đáng lưu ý tại các lưu vực sông miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ, nơi dòng chảy đang có xu hướng suy giảm và mùa khô thường kéo dài.

"Kinh nghiệm từ các năm 2015 - 2016 và 2019 - 2020 cho thấy tác động của El Nino đối với nguồn nước có thể rất nghiêm trọng.

Nếu không triển khai các giải pháp tích nước sớm, hợp lý ngay trong những tháng mùa lũ năm 2026, nguy cơ hạn hán, thiếu nước ảnh hưởng đến đời sống người dân và hoạt động sản xuất là hiện hữu" - ông Hà nhấn mạnh.

Lòng hồ thủy điện Sơn La ở khu vực Mường Lay (Điện Biên) cạn trơ đáy, nứt nẻ năm 2023 - Ảnh: NGUYỄN KHÁNH

Xây dựng phương án tích nước và điều tiết, ưu tiên nước sinh hoạt

Về các giải pháp, ông Hà cho rằng điều quan trọng nhất là phải điều hòa, phân phối nguồn nước từ sớm, từ xa, không chờ đến khi bước vào cao điểm mùa khô mới ứng phó.

Ngay từ những tháng cuối năm 2026, đặc biệt từ tháng 9-2026, cần rà soát khả năng tích nước của các hồ chứa thủy lợi, thủy điện trên từng lưu vực. Xây dựng phương án tích nước và điều tiết tiết kiệm cho mùa cạn năm 2027, trong đó ưu tiên cao nhất là nước sinh hoạt.

Đối với các hồ chứa, cần vận hành linh hoạt, vừa bảo đảm an toàn công trình và phòng chống lũ cho hạ du, vừa tận dụng nguồn nước trong mùa lũ để tích trữ cho mùa cạn.

Việc tích nước phải căn cứ vào diễn biến khí tượng, thủy văn và dự báo nguồn nước, tránh tích nước cứng nhắc nhưng cũng không bỏ lỡ thời điểm nguồn nước thuận lợi.

Đối với các hồ thuộc quy trình vận hành liên hồ chứa, cần tiếp tục nghiên cứu cơ chế vận hành linh hoạt trước nguy cơ hạn hán, thiếu nước và tác động của El Nino.

Song song với tích nước, các bộ, ngành, địa phương cần chuẩn bị phương án sử dụng nước trong mùa cạn theo thứ tự ưu tiên rõ ràng. Nước sinh hoạt phải được đặt lên hàng đầu.

Những nhu cầu chưa cấp thiết, sử dụng nhiều nước nhưng giá trị kinh tế thấp cần được rà soát, điều chỉnh hoặc cắt giảm khi nguồn nước ở trạng thái thiếu hụt.

Trường hợp xảy ra hạn hán, thiếu nước, phương án đủ nước cho sinh hoạt phải được đặt lên hàng đầu - Ảnh: PHƯƠNG QUYÊN

Đối với nông nghiệp, ông Hà cho rằng cần chủ động ngay từ khâu xây dựng kế hoạch sản xuất. Các địa phương, nhất là tại duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long cần rà soát diện tích có nguy cơ thiếu nước để điều chỉnh cơ cấu cây trồng, mùa vụ, thậm chí giảm diện tích canh tác tại những khu vực không bảo đảm nguồn nước.

Điều chỉnh lịch thời vụ cũng rất quan trọng, nhất là tại Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, nhằm hạn chế sản xuất vào thời kỳ cao điểm hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn.

Theo ông Hà, một giải pháp khác là chủ động chuẩn bị nguồn nước dự phòng từ nước dưới đất. So với nước mặt, nước dưới đất ít chịu tác động trực tiếp của những biến động khí tượng, thủy văn trong ngắn hạn. Nếu được quản lý và khai thác hợp lý, đây có thể là nguồn bổ sung quan trọng khi nguồn nước mặt suy giảm.

"Cần rà soát các công trình khai thác nước dưới đất hiện có và các giếng khoan thuộc những dự án điều tra, tìm kiếm nguồn nước tại vùng khan hiếm nước để có thể sử dụng làm nguồn dự phòng khi xảy ra hạn hán, thiếu nước, nhất là tại Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Nguyên. Tuy nhiên, việc khai thác phải được kiểm soát chặt chẽ, tránh gây suy giảm nguồn nước dưới đất về lâu dài" - ông Hà lưu ý.