Đánh thức và phát huy di sản phi vật thể - Kỳ cuối: Biến di sản thành nguồn lực phát triển

Sau hai kỳ của tuyến bài, những câu chuyện từ Sóc Bom Bo, Bù Gia Mập và các cộng đồng đang thực hành di sản cho thấy, việc bảo tồn không thể chỉ trông chờ vào sự bền bỉ của một vài nghệ nhân mà cần gắn với đời sống và sinh kế của người dân.

Một nghề truyền thống chỉ có thể tồn tại khi có người tiếp nối, một lễ hội chỉ giữ được sức sống khi cộng đồng còn thực hành, còn sản phẩm thủ công muốn duy trì lâu dài phải tìm được thị trường tiêu thụ. Vì vậy, từ bảo tồn đến phát huy di sản cần một cách tiếp cận rộng hơn, trong đó cộng đồng là chủ thể và các giá trị văn hóa được kết nối với du lịch, công nghệ và phát triển kinh tế.

Từ giữ nghề đến tạo sinh kế 

Tại Sóc Bom Bo, những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào S'tiêng đang được đặt trong một không gian phát triển mới, khi các hoạt động như đánh cồng chiêng, đan gùi, giã gạo chày tay, dệt thổ cẩm và chế biến rượu cần được giới thiệu đến du khách thông qua các chương trình tham quan, trải nghiệm văn hóa.

Đây vốn là những hoạt động gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ. Khi được tổ chức phù hợp, các giá trị văn hóa ấy có thể trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, giúp du khách hiểu hơn về phong tục, tập quán của người S'tiêng, đồng thời mở ra cơ hội tạo thêm thu nhập cho người dân.

Bà Thị Y Rơ (76 tuổi) hướng dẫn con dâu dệt thổ cẩm, tiếp nối nghề truyền thống của người M’nông qua các thế hệ.

Tại Sóc Bom Bo, gia đình ông Điểu Đớ nhiều năm qua vẫn bền bỉ gìn giữ và truyền dạy những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào S'tiêng cho con cháu, từ đánh cồng chiêng, đan gùi đến chế tác nhạc cụ. Không chỉ góp phần trao truyền những kỹ năng văn hóa qua các thế hệ, gia đình ông còn được lựa chọn tham gia các hoạt động phát triển du lịch tại Di tích lịch sử quốc gia Sóc Bom Bo, đưa những nét văn hóa đặc trưng của cộng đồng đến gần hơn với du khách.

Từ câu chuyện ở Sóc Bom Bo có thể thấy, du lịch không nhất thiết phải tạo ra một nghề hoàn toàn mới mà có thể khai thác những giá trị văn hóa sẵn có, tạo thêm cơ hội để người dân phát huy kỹ năng truyền thống và cải thiện thu nhập.

Nếu ở Sóc Bom Bo, các hoạt động văn hóa cộng đồng đang được kết nối với du lịch trải nghiệm thì tại Bù Gia Mập, nghề dệt thổ cẩm lại mở ra hướng phát triển từ việc tìm đầu ra cho sản phẩm truyền thống.

Chị Điểu Thị Xia cùng các thành viên tổ dệt đang tìm cách đưa thổ cẩm đến gần hơn với thị trường hiện đại thông qua việc thay đổi mẫu mã, đa dạng hóa công năng và phát triển những sản phẩm phù hợp với nhu cầu người tiêu dùng. Từ những tấm vải vốn chủ yếu được sử dụng trong các dịp truyền thống, thổ cẩm có thể được ứng dụng để làm túi xách, khăn, trang phục và các sản phẩm thời trang.

Nghệ nhân Thị Giôn cho biết, các thành viên trong tổ dệt hiện đã có thể nhận đơn hàng từ nhiều nơi, thậm chí có những đơn hàng từ nước ngoài. Dù số lượng chưa lớn, việc sản phẩm tìm được thị trường đã mở ra cơ hội tạo thu nhập từ chính kỹ năng truyền thống, đồng thời tạo thêm động lực để người làm nghề tiếp tục gắn bó với khung cửi.

Đây cũng là yếu tố có ý nghĩa đối với việc trao truyền di sản cho thế hệ trẻ. Khi nghề truyền thống có thể tạo ra thu nhập, người trẻ sẽ có thêm cơ sở để cân nhắc lựa chọn nghề của cha ông như một công việc lâu dài, thay vì chỉ xem đó là hoạt động mang tính gìn giữ văn hóa.

Tuy nhiên, đưa di sản ra thị trường cũng đòi hỏi sự cân bằng giữa yêu cầu thương mại và việc bảo vệ những giá trị cốt lõi. Một sản phẩm thổ cẩm có thể thay đổi kích thước, kiểu dáng hoặc công năng để phù hợp với nhu cầu người tiêu dùng, nhưng nếu những hoa văn đặc trưng, kỹ thuật truyền thống và câu chuyện văn hóa bị loại bỏ hoàn toàn, sản phẩm dù bán được cũng có nguy cơ đánh mất bản sắc vốn làm nên giá trị riêng.

Các nghệ nhân biểu diễn đàn đá tại Sóc Bom Bo, góp phần đưa những giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với du khách.

Trao đổi với Người Đưa Tin, ông Phạm Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Bom Bo, phụ trách Di tích lịch sử quốc gia Sóc Bom Bo, cho rằng cần tạo không gian để thế hệ trẻ được trực tiếp học hỏi, thực hành và trải nghiệm cùng nghệ nhân, già làng, qua đó giúp những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được trao truyền trong cộng đồng.

Theo ông Tuấn, khi các hoạt động như giã gạo chày tay, đánh cồng chiêng, đan gùi và dệt thổ cẩm được đưa vào chương trình trải nghiệm, di sản không chỉ được gìn giữ mà còn có thể trở thành một phần của sản phẩm du lịch, tạo thêm cơ hội sinh kế cho người dân.

Tại Sóc Bom Bo, hướng đi này đang được triển khai thông qua việc kết nối các giá trị văn hóa truyền thống với hoạt động tham quan, trải nghiệm, giúp du khách hiểu hơn về đời sống cộng đồng, đồng thời tạo điều kiện để người dân phát huy những giá trị văn hóa sẵn có trong phát triển kinh tế.

Để giá trị di sản quay trở lại cộng đồng 

Từ những sản phẩm thủ công đến các hoạt động trải nghiệm văn hóa, thực tế cho thấy di sản có thể tạo ra giá trị kinh tế khi được kết nối với nhu cầu của thị trường. Tuy nhiên, để hướng đi này phát triển bền vững, lợi ích từ việc khai thác di sản cần được chia sẻ với chính cộng đồng đang gìn giữ và thực hành những giá trị ấy.

Với lễ hội truyền thống, việc giới thiệu đến du khách cần đi cùng với sự tôn trọng phần lễ, phong tục, tập quán và không gian văn hóa của cộng đồng, tránh biến những sinh hoạt vốn mang ý nghĩa tinh thần thành hoạt động thương mại đơn thuần.

Thanh niên Bom Bo học cách chế biến rượu cần, góp phần trao truyền nghề truyền thống và gìn giữ giá trị văn hóa của cộng đồng.

Theo ông Nguyễn Hồng Ân, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa Đồng Nai, cần giải quyết bài toán cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, trong đó việc khai thác di sản phục vụ du lịch phải gắn với trách nhiệm bảo vệ những giá trị văn hóa gốc.

Ông Ân cho rằng nếu hoạt động khai thác chỉ chú trọng số lượng khách hoặc thương mại hóa quá mức, di sản có thể dần bị tách khỏi cộng đồng, làm suy giảm những giá trị vốn cần được gìn giữ. Vì vậy, nguồn lợi tạo ra từ du lịch cần có phần quay trở lại phục vụ công tác bảo tồn, đồng thời được chia sẻ với người dân – những chủ thể trực tiếp thực hành và trao truyền di sản.

Bên cạnh du lịch, công nghệ cũng mở ra hướng tiếp cận mới trong công tác bảo tồn và phát huy di sản. Theo ông Nguyễn Hồng Ân, Đồng Nai có thể đẩy mạnh số hóa, xây dựng dữ liệu 3D và ứng dụng công nghệ thực tế ảo VR/AR để lưu giữ, giới thiệu và tạo trải nghiệm về các giá trị văn hóa.

Ở góc độ quản lý, việc gắn bảo tồn với phát triển du lịch cũng đang được xác định là một trong những hướng đi nhằm phát huy giá trị di sản tại Đồng Nai.

Theo bà Lê Thị Ngọc Loan, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đồng Nai, thời gian tới, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục phối hợp thực hiện tốt công tác quản lý, bảo vệ, tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị Di tích lịch sử quốc gia Sóc Bom Bo.

Định hướng được đặt ra là gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng, từng bước xây dựng những sản phẩm du lịch đặc trưng trên cơ sở tôn trọng và phát huy các giá trị gốc. Qua đó, những nét văn hóa truyền thống không chỉ được giới thiệu đến du khách mà còn có thêm điều kiện để trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế địa phương.

Bảo tàng Đồng Nai cũng định hướng tiếp tục kiểm kê, số hóa dữ liệu, tổ chức trưng bày, triển lãm và tăng cường giới thiệu di sản trên các nền tảng số, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế việc thực hành trong đời sống cộng đồng. Một bộ dữ liệu về nghề dệt không thể thay thế người nghệ nhân ngồi bên khung cửi, cũng như mô hình 3D về nhạc cụ không thể thay thế tiếng đàn được tạo ra từ đôi tay của người biết chơi. Vì vậy, số hóa cần được xem là công cụ hỗ trợ lưu giữ, quảng bá và mở rộng khả năng tiếp cận di sản, trong khi việc duy trì không gian thực hành và tạo điều kiện để nghệ nhân tiếp tục hành nghề vẫn giữ vai trò quan trọng.

Không chỉ gắn với du lịch và công nghệ, việc phát huy giá trị di sản còn cần được đặt trong tổng thể quy hoạch và phát triển đô thị. Đây là vấn đề có ý nghĩa đối với những địa phương đang đô thị hóa nhanh, khi các không gian văn hóa truyền thống có thể chịu tác động từ quá trình mở rộng hạ tầng và chuyển đổi mục đích sử dụng đất.

Thạc sĩ Trần Quang Toại, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Đồng Nai, cho rằng công tác bảo tồn cần được tính toán ngay trong quá trình phát triển đô thị, từ quy hoạch đất đai đến quy hoạch không gian văn hóa. Đối với những khu vực có khả năng chứa đựng giá trị lịch sử, văn hóa, công tác khảo cổ cần được thực hiện trước một bước để tránh nguy cơ bỏ sót hoặc làm tổn hại các dấu tích có giá trị.

"Bảo tồn không có nghĩa là đóng băng di tích, còn phát triển cũng không đồng nghĩa với việc xóa bỏ những dấu tích của quá khứ", ông Toại nói.

Từ góc nhìn này, di sản cần được xem là một thành tố trong quy hoạch phát triển, góp phần tạo nên bản sắc của các vùng quê, đô thị và điểm đến trong tương lai.

Thạc sĩ Trần Quang Toại, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Tp.Đồng Nai, nhấn mạnh cần hài hòa giữa bảo tồn giá trị gốc và phát huy di sản, đưa các giá trị văn hóa đồng hành cùng quá trình phát triển đô thị. Ảnh: Nhân vật cung cấp.

Sau 12 di sản được ghi danh, bài toán tiếp theo của Đồng Nai không chỉ là tiếp tục bổ sung danh hiệu mà quan trọng hơn là xây dựng cơ chế để những giá trị đã được ghi nhận có thể tồn tại và phát huy trong đời sống.

Điều đó đòi hỏi phải tạo điều kiện để người trẻ tiếp cận và học hỏi di sản, nghệ nhân có cơ hội tiếp tục hành nghề, cộng đồng có không gian thực hành văn hóa, đồng thời người dân được hưởng lợi từ những giá trị do chính mình gìn giữ.

Để thực hiện mục tiêu này, nguồn lực dành cho bảo tồn cần được đa dạng hóa. Bên cạnh ngân sách Nhà nước, có thể huy động sự tham gia của doanh nghiệp, cộng đồng và các nguồn xã hội hóa phù hợp. Đối với những cộng đồng dân tộc thiểu số còn gặp khó khăn, sự hỗ trợ của Nhà nước vẫn cần thiết để duy trì không gian thực hành, tổ chức truyền dạy và bảo đảm nguồn nguyên liệu phục vụ nghề truyền thống.

Mục tiêu lâu dài không chỉ là duy trì các hoạt động văn hóa mà còn tạo điều kiện để người dân chủ động phát huy giá trị di sản, từng bước hình thành sinh kế và nâng cao đời sống từ chính những gì cộng đồng đang gìn giữ.

Khi nghệ nhân có thể sống được bằng nghề, gia đình có thêm thu nhập từ hoạt động trải nghiệm văn hóa, sản phẩm thổ cẩm tìm được thị trường và điểm đến thu hút du khách bằng chính câu chuyện của cộng đồng, di sản sẽ không còn chỉ là ký ức về những gì đã qua mà trở thành một phần thiết thực của đời sống hiện tại.

Đó cũng là cách để những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ, đồng thời góp phần tạo sinh kế, phát triển du lịch và tạo thêm bản sắc cho Đồng Nai trong quá trình phát triển.