'Rác' AI sắp tràn vào thư viện đại học

Tác phẩm do AI tạo ra có nguy cơ "tràn" vào thư viện. Ảnh: Pexels.

Giảng viên đại học và thủ thư vốn không thường xuyên làm việc cùng nhau. Sự tương tác giữa hai bên chủ yếu xoay quanh việc tìm kiếm những tài liệu nghiên cứu chuyên biệt hoặc hướng dẫn sinh viên, giảng viên mới sử dụng thư viện.

Tuy nhiên, theo GS Daniel M. Gross tại Đại học California, Irvine (UCI, Mỹ), sự phát triển của AI đang khiến mối quan hệ này cần được xem xét lại. Ông cho rằng thủ thư và giảng viên cần hợp tác chặt chẽ hơn khi những nội dung do máy tạo ra bắt đầu xuất hiện trong các kho tài liệu học thuật.

AI len lỏi vào kho sách

Chia sẻ với Inside Higher Ed, GS Gross cho biết ông bất ngờ khi phát hiện những nội dung mà ông gọi là AI slop (tạm dịch: Rác phẩm AI) đã xuất hiện trong kho tài liệu được thư viện của UCI tuyển chọn và đầu tư đáng kể. Đáng chú ý, nguồn nội dung này đến từ Springer Nature - một trong những nhà xuất bản học thuật lớn tại Mỹ.

Theo GS Gross, từ tháng 5/2021, Springer Nature đã xuất bản các tổng quan tài liệu dựa trên AI. Sản phẩm này được mô tả là những văn bản dài có sự kết hợp giữa nội dung do con người viết và các tổng quan tài liệu do máy tạo ra.

Các tài liệu này sau đó có thể tiếp cận giảng viên và sinh viên Đại học California (UC) thông qua Thư viện số California (CDL), đơn vị mua danh mục sách điện tử mới xuất bản của Springer cho các cơ sở thuộc UC.

Các tài liệu do máy tạo ra được Springer Nature gắn tuyên bố miễn trừ trong phần siêu dữ liệu. GS Gross nêu rằng cách làm này đặt ra câu hỏi về tiêu chuẩn của xuất bản học thuật - điều vốn dựa nhiều vào chuyên môn và quá trình đánh giá của con người.

Đối với vị giáo sư, việc những cuốn sách như vậy được đưa vào hệ thống thư viện đại học khiến ông đặt câu hỏi về giá trị của một sản phẩm, đặc biệt là khi chúng được tổng hợp từ những nguồn tốt nhất hiện có.

Một trường hợp được GS Gross đề cập là cuốn Criticism and Critical Theory: A Machine-Generated Overview. Đây là sách bìa cứng có giá 159,99 USD, được ghi tên tác giả là Laxman Jogdand. Cuốn sách cho biết nội dung được tạo bằng phương pháp tóm tắt trích xuất, sau đó được Jogdand biên tập và giới thiệu.

Không chỉ những cuốn sách được công khai ghi rõ có nội dung do máy tạo ra mới gây tranh luận. Gross dẫn trường hợp Mastering Machine Learning: From Basics to Advanced. Springer Nature đã thu hồi cuốn sách này sau khi bị phát hiện tác phẩm chứa nhiều tài liệu tham khảo đến những công trình không tồn tại.

Tại Elsevier, một trong những nhà xuất bản học thuật lớn khác, chính sách về AI cũng cho phép tác giả sử dụng trực tiếp văn bản do AI tạo ra trong bản thảo, miễn là họ chịu trách nhiệm về nội dung. Theo GS Gross, điều này khiến tác giả không chỉ là người viết mà còn phải đóng vai trò kiểm tra và kiểm soát chất lượng đối với phần nội dung do AI tạo ra.

Ngoài ra, những trường hợp như vậy cho thấy các nhà xuất bản đang từng bước thử nghiệm việc sử dụng AI trong xuất bản học thuật. Qua đó, ông đặt ra câu hỏi về giới hạn mà các trường đại học và giới học thuật có thể chấp nhận khi AI bắt đầu "xâm chiếm" kho tri thức.

Không gian thư viện của Đại học California, Irvine. Ảnh: FBNT.

Ai sẽ kiểm soát tri thức trong thời đại AI?

Bàn thêm về vấn đề này, GS Gross nêu rằng sự xuất hiện của nội dung do AI tạo ra trong hệ thống xuất bản đặt ra câu hỏi rộng hơn về trách nhiệm xác thực thông tin, tri thức.

Ông cho rằng các giảng viên đại học và thủ thư cần tham gia sâu hơn vào quá trình này. Trong hệ thống hiện nay, thư viện là một trong những nơi đóng vai trò sàng lọc và cung cấp nguồn tài liệu cho người học, trong khi giảng viên chịu trách nhiệm hướng dẫn sinh viên tiếp cận và đánh giá tri thức.

Vị giáo sư nhận định pháp luật về sở hữu trí tuệ hay các cơ quan liên bang cũng không thể hoàn toàn thay thế vai trò kiểm soát chất lượng của giới học thuật. Theo ông, những cơ quan như National Institutes of Health cũng có mối liên hệ với hệ thống xuất bản khoa học, trong đó có các tạp chí do những tập đoàn xuất bản lớn quản lý.

Từ góc độ kinh doanh, GS Gross cho rằng các nhà xuất bản có động lực để tăng lượng nội dung có thể được tạo ra bằng máy mà không cần đến số lượng lớn tác giả chuyên gia hoặc quá trình thẩm định của các trường đại học. Điều này có thể giúp giảm chi phí sản xuất và mở rộng số lượng sản phẩm.

Tuy nhiên, ông cảnh báo sự thay đổi này có thể làm mờ ranh giới giữa tri thức được tạo ra dựa trên chuyên môn của con người và những nội dung được tạo ra bằng hệ thống kỹ thuật.

Để ứng phó, GS Gross đề xuất ba hướng tiếp cận. Trước hết là tăng cường phổ biến thông tin để giảng viên, thủ thư và các thành viên trong trường đại học nhận thức rõ hơn về sự xuất hiện của nội dung do máy tạo ra trong các kho tài liệu.

Giải pháp thứ hai là hành động tập thể. GS Gross dẫn thỏa thuận truy cập mở năm 2020 giữa Đại học California và Springer Nature như một ví dụ cho thấy các trường đại học có thể đàm phán với nhà xuất bản ở quy mô lớn khi cùng đưa ra yêu cầu chung. Theo ông, cơ chế này có thể được sử dụng để thảo luận những tiêu chuẩn liên quan chất lượng và tính xác thực của nội dung học thuật.

Thứ ba, vị giáo sư cho rằng các trường đại học và thư viện có thể cân nhắc ủng hộ những nhà xuất bản tiếp tục duy trì quy trình biên tập và thẩm định dựa nhiều vào chuyên gia.

Ông lấy Cambridge University Press làm ví dụ. Nhà xuất bản này đang thực hiện dự án Cambridge History of Rhetoric gồm 5 tập, với khoảng 250 chuyên gia trong các lĩnh vực liên quan tham gia. Dự án trải qua ít nhất 3 vòng biên tập về học thuật và thêm 4 vòng kiểm tra ở khâu sản xuất. GS Gross hiện là đồng biên tập viên của tập 5.

Từ góc nhìn của vị giáo sư, vai trò của thủ thư không chỉ dừng ở việc quản lý kho sách. Khi AI ngày càng tham gia vào quá trình sản xuất nội dung, thủ thư trở thành một trong những mắt xích trực tiếp giúp xác định những tài liệu nào được đưa vào hệ thống tri thức mà sinh viên và giảng viên tiếp cận.