Hồ Gươm có tỷ lệ rất đặc biệt, không quá lớn nhưng có sức lan tỏa rất lớn đối với Hà Nội

Cách đây 40 năm, nhóm trí thức gồm nhà văn hoá Nguyễn Khắc Viện, KTS Tạ Mỹ Duật, TS Nguyễn Quang - nguyên Giám đốc Chương trình Định cư Con người Liên Hợp Quốc (UN-Habitat) đã đưa ra bản "Kiến nghị về khu Bờ Hồ Hoàn Kiếm". Điều đặc biệt là sau 40 năm, nhiều nguyên tắc nêu trong bản kiến nghị trùng khớp với những vấn đề đang gây tranh cãi khi thành phố Hà Nội đưa ra phương án điều chỉnh quy hoạch Hồ Gươm.

Trong cuộc trao đổi ở phần trước, TS Nguyễn Quang đã chỉ ra: "Không thiếu tri thức đúng đắn trong bảo vệ Hồ Gươm nhưng sức ép đô thị hoá đã khiến những công trình "ngoại lệ" xuất hiện và phá vỡ cảnh quan di sản". Chủ đề đặt ra ở cuộc trao đổi lần này với TS Nguyễn Quang là Hồ Gươm cần được bảo vệ thế nào khi nhìn vào những bài học đắt giá trong 40 năm kể từ khi bản kiến nghị của nhóm trí thức ra đời.

PV: Thưa TS Nguyễn Quang, ở phần trao đổi trước, ông từng nói về nguyên tắc quản lý chiều cao, mật độ và quy mô xây dựng xung quanh Hồ Gươm. Ông nhận xét gì về các công trình hình thành ven hồ qua 40 năm từ khi bản kiến nghị xuất hiện và các công trình cao tầng dự kiến trong phương án điều chỉnh quy hoạch Hồ Gươm vừa được lấy ý kiến như: Khải hoàn môn, Tháp Tài chính...?

TS Nguyễn Quang: Trong bản kiến nghị năm xưa, chúng tôi đã đặc biệt lo ngại việc xuất hiện ngày càng nhiều công trình cao tầng quanh Hồ Gươm. Khi ấy, điều chúng tôi sợ không phải đơn giản là "nhà cao", mà là một ngày nào đó những công trình ấy sẽ làm thay đổi tỷ lệ của toàn bộ không gian, làm mất tầm nhìn, khiến Hồ Gươm không còn giữ được dáng vẻ đặc biệt vốn có.

Nhìn lại những công trình đã hình thành trong 40 năm qua, có những công trình đã trở thành một phần của ký ức đô thị, nhưng cũng có những công trình rõ ràng cho thấy chúng ta từng thiếu một tầm nhìn đủ dài hạn về tổng thể cảnh quan Hồ Gươm. Công trình "Hàm Cá Mập" (xây dựng năm 1991, hoàn thành năm 1993) như chúng ta đã trao đổi là một trường hợp rất đáng suy nghĩ.

Việc thành phố quyết định phá dỡ công trình này và tổ chức lại không gian phía Đông Hồ Gươm cho thấy chúng ta có thể nhìn lại những quyết định trong quá khứ và điều chỉnh khi nhận thấy chúng không còn phù hợp.

Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội cũng từng nhấn mạnh rằng, vấn đề quan trọng hơn việc phá dỡ là phải có một kế hoạch chỉnh trang đồng bộ, bài bản cho toàn bộ khu vực.

PV: Hồ sơ điều chỉnh quy hoạch Hồ Gươm vừa được lấy ý kiến cũng đã đặt ra nguyên tắc các công trình mới phải được kiểm soát chặt về vị trí, tầng cao, hình khối, kiến trúc và trục nhìn; không che chắn các trục nhìn quan trọng và không làm suy giảm giá trị của các công trình lịch sử, văn hóa?

TS Nguyễn Quang: Đó là hướng tiếp cận đúng. Tuy nhiên, nhìn vào thực tế, tôi nghĩ chúng ta có cần tránh chuyển từ "cải tạo Hồ Gươm" sang "thiết kế lại Hồ Gươm". Hai việc ấy hoàn toàn khác nhau.

Tôi nghĩ rằng, kiểm soát chiều cao không nên chỉ là một yêu cầu kỹ thuật của đồ án mà phải trở thành một triết lý tổ chức không gian Hồ Gươm. Hồ Gươm có một tỷ lệ rất đặc biệt: không quá lớn, nhưng có sức lan tỏa rất lớn đối với Hà Nội.

Cái "nhỏ nhắn, tầm thấp" nên có của các công trình xung quanh Hồ Gươm thực ra không chỉ là vấn đề chiều cao công trình. Đó là cảm giác về một đô thị vừa phải, nơi con người vẫn là chủ thể của không gian.

Chúng ta không nên cố biến Hồ Gươm thành một khu trung tâm thương mại mới, cũng không nên tìm cách tạo ra những "biểu tượng kiến trúc" bằng cách dựng thêm những công trình thật lớn. Bản thân Hồ Gươm đã là một biểu tượng.

Nhiệm vụ của kiến trúc xung quanh là làm nền, làm khung và tôn giá trị của biểu tượng ấy lên, chứ không phải cạnh tranh với nó.

PV: Trong đợt góp ý cho phương án điều chỉnh quy hoạch vừa rồi, nhiều người cho rằng không cần xây thêm mà chỉ cần rà soát, loại bỏ công trình không phù hợp với cái không gian nhỏ nhắn, tầm thấp của Hà Nội. Ông nghĩ thế nào về vấn đề này?

TS Nguyễn Quang: Theo tôi, không nên đặt mục tiêu xây thêm. Chỉ nên xây khi thực sự cần thiết, và khi chứng minh được rằng công trình mới làm cho không gian Hồ Gươm tốt hơn chứ không phải chỉ làm tăng thêm diện tích xây dựng.

Trước khi nghĩ đến xây mới, hãy lập một cuộc "kiểm kê không gian" toàn bộ khu vực Hồ Gươm. Công trình nào có giá trị thì giữ lại và phát huy, có thể cải tạo thì cải tạo, còn không phù hợp thì từng bước loại bỏ hoặc tái cấu trúc. Những khoảng đất có thể trả lại cho cộng đồng thì nên ưu tiên không gian công cộng. Đó cũng là cách chúng ta có thể trả lời câu hỏi của những người làm bản kiến nghị gần 40 năm trước.

Tôi nghĩ hôm nay, chúng ta có cơ hội không chỉ tránh lặp lại sai lầm mà còn sửa chữa một phần những gì chưa phù hợp trong quá khứ. Đó mới là tinh thần đúng của quy hoạch, không phải cứ xây thêm mới gọi là phát triển. Đôi khi trả lại không gian cho hồ cũng là một hành động phát triển rất lớn. Không nhất thiết cứ có đất là phải xây thêm công trình. Hồ Gươm là một trong những nơi hiếm hoi mà đôi khi "không xây" cũng có thể là một quyết định quy hoạch rất có giá trị.

PV: Nói như vậy, phải chăng tất cả các công trình cao tầng đều phải loại bỏ?

TS Nguyễn Quang: Nếu nghĩ như vậy thì cực đoan và đơn giản quá. Điều quan trọng không phải là đặt ra một con số chiều cao giống nhau cho mọi vị trí, mà phải xác định "chiều cao phù hợp với hồ Gươm" dựa trên từng khu vực, từng trục nhìn, từng tuyến phố và từng mối quan hệ cảnh quan.

Tôi cho rằng không nên quản lý chiều cao chỉ bằng mét hoặc số tầng, mà phải quản lý bằng quan hệ không gian. Với Hồ Gươm, cần đặt ra ít nhất bốn câu hỏi trước bất kỳ đề xuất công trình mới nào: Công trình đó có thực sự cần thiết hay không? Nếu không xây thì không gian công cộng có thể được cải thiện như thế nào? Công trình có làm mất hoặc làm suy giảm những tầm nhìn quan trọng đối với mặt hồ, Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, Tháp Bút và các công trình lịch sử hay không? Nhìn toàn bộ khu vực từ nhiều hướng, công trình ấy có làm thay đổi tỷ lệ và tính chất của Hồ Gươm hay không?

Một trong những sai lầm có thể xảy ra trong quy hoạch là đôi khi đánh giá công trình từ bản vẽ của chính nó, thay vì đánh giá từ trải nghiệm của người đứng trong không gian đô thị. Người dân đi bộ quanh Hồ Gươm không nhìn thấy bản vẽ mặt bằng. Họ cảm nhận chiều cao, khối tích, khoảng trời, hàng cây, mặt nước, quảng trường và những công trình hiện ra trước mắt. Đó mới là "tỷ lệ" thực sự của Hồ Gươm.

PV: Theo cách tiếp cận này, với các công trình hiện hữu, chúng ta nên chọn lọc thế nào để có một không gian hài hòa, giữ đúng bản sắc của Hồ Gươm mà vẫn giữ được dấu ấn kiến trúc và văn hóa của Hà Nội qua các thời kỳ?

TS Nguyễn Quang: Đây là một câu hỏi rất khó nhưng cũng là cơ hội lớn để chúng ta đọc lại lịch sử kiến trúc của Hà Nội ngay trên chính không gian Hồ Gươm. Tôi không nghĩ nên chia các công trình đơn giản thành hai nhóm: "cũ thì giữ, mới thì bỏ". Cũng không nên chỉ căn cứ vào tuổi của công trình.

Một công trình mới nhưng có giá trị kiến trúc, đóng góp cho ký ức đô thị thì vẫn đáng được giữ. Ngược lại, một công trình cũ nhưng không có giá trị, thậm chí làm tổn hại nghiêm trọng đến không gian chung, thì không nhất thiết phải giữ chỉ vì nó đã tồn tại lâu.

PV: Nếu có một cuộc kiểm kê các công trình xung quanh Hồ Gươm thì nên phân loại theo những tiêu chí nào?

TS Nguyễn Quang: Một cuộc kiểm kê các công trình ở khu vực Hồ Gươm phải dựa trên 5 tiêu chí: Giá trị lịch sử; giá trị kiến trúc qua nhiều lớp thời gian; giá trị cảnh quan trong sự hài hoà với tầm nhìn; giá trị sử dụng và khả năng cải tạo thích ứng; đóng góp cho việc mở rộng cảnh quan công cộng.

Theo đó, có những công trình không quá đặc sắc về hình thức nhưng lại là "nhân chứng" của một thời kỳ lịch sử. Nếu xóa bỏ tất cả, chúng ta có thể tạo ra một Hồ Gươm đẹp hơn về hình thức nhưng nghèo hơn về ký ức. Tuy nhiên, cũng không nên có tâm lý rằng chỉ kiến trúc Pháp mới là di sản. Hà Nội là một thành phố sống. Bản sắc của nó được tạo nên qua nhiều lớp thời gian. Bảo tồn tốt không phải là đưa thành phố trở lại một thời điểm nào đó trong quá khứ, mà là giữ được những lớp có giá trị và để chúng kể câu chuyện liên tục về thành phố.

Tôi cũng rất ủng hộ nguyên tắc "cải tạo thích ứng" thay vì cứ công trình nào không còn phù hợp là phá bỏ. Có thể biến một công trình cũ thành không gian văn hóa, thư viện, bảo tàng nhỏ, trung tâm sáng tạo, không gian cộng đồng... Nếu làm tốt, chúng ta vừa giữ được kiến trúc, vừa làm cho nó tiếp tục sống. Về tác động của công trình đối với không gian công cộng, tôi cho đây là tiêu chí cần được đặt lên hàng đầu trong trường hợp điều chỉnh phương án quy hoạch Hồ Gươm.

PV: Với 5 tiêu chí kể trên, ông có đề xuất thế nào về các công trình kiến trúc hiện hữu quanh Hồ Gươm trong quy hoạch mới?

TS Nguyễn Quang: Tôi nghĩ có thể hình thành 4 nhóm xử lý các công trình ở khu vực Hồ Gươm: Bảo tồn cả công trình và bối cảnh đối với những công trình có giá trị cao; giữ lại và cải tạo công trình có giá trị nhưng chưa phù hợp; cải tạo thích ứng, chuyển đổi chức năng công trình còn khả năng sử dụng; loại bỏ hoặc tái cấu trúc những công trình gây tác động tiêu cực.

Tôi nghĩ chúng ta cần tránh một thái cực khác là biến Hồ Gươm thành một "bảo tàng ngoài trời". Hồ Gươm phải tiếp tục là một phần sống động của Hà Nội để người dân đến đây, đi bộ, gặp gỡ, thưởng thức nghệ thuật cùng những hoạt động văn hóa.

Bản sắc của Hồ Gươm không nằm ở việc mọi thứ phải giống nhau. Bản sắc nằm ở sự hài hòa giữa những lớp khác nhau của thời gian. Không nên chỉ nhìn từng công trình mà phải nhìn cả tuyến phố và những không gian giữa các công trình. Một vài công trình có thể không đặc biệt nếu đứng riêng lẻ, nhưng khi cùng tồn tại sẽ tạo thành một "phông nền Hà Nội" rất có giá trị.

PV: Thưa ông, có nhiều ý kiến cho rằng về mặt cơ chế, thậm chí phải tiến tới có một bộ nguyên tắc ví như bản "Hiến chương bảo vệ Hồ Gươm" để không chỉ giải quyết các vấn đề kiến trúc và quy hoạch mà còn cho các lớp bảo vệ khác. Quan điểm của ông thế nào?

TS Nguyễn Quang: Tôi cho rằng ý tưởng về một "Hiến chương Hồ Gươm" rất đáng để nghiên cứu. Theo tôi, chữ "hiến chương" ở đây không nhất thiết với nghĩa phải lập ngay một đạo luật mới, mà trước hết là một bộ nguyên tắc đặc biệt để bảo vệ Hồ Gươm như một chỉnh thể.

Bởi vấn đề của Hồ Gươm không chỉ là di tích. Nó đồng thời là vấn đề của mặt nước, cảnh quan, cây xanh, kiến trúc, chiều cao, tầm nhìn, không gian công cộng, giao thông, văn hóa, ký ức đô thị và đời sống của người dân.

Nếu mỗi lĩnh vực được quản lý bằng một quy định riêng mà thiếu một nguyên tắc chung thì rất dễ xảy ra tình trạng mỗi quyết định đều đúng trong phạm vi ngành mình, nhưng tổng thể lại không còn đúng với Hồ Gươm. Tôi nghĩ đây chính là điều mà bản kiến nghị gần 40 năm trước đã cảm nhận được, dù khi ấy chúng tôi chưa có khái niệm và công cụ quản lý như ngày nay.

Một "Hiến chương Hồ Gươm" cần trả lời được một số câu hỏi căn bản: Giá trị cốt lõi nào của Hồ Gươm là bất khả xâm phạm? Những gì được phép và không được phép thay đổi? Chiều cao, khối tích và tầm nhìn được kiểm soát theo nguyên tắc nào? Các công trình hiện hữu được giữ lại, cải tạo hay loại bỏ theo tiêu chí nào? Không gian công cộng, cây xanh, mặt nước và các hoạt động văn hóa được bảo vệ ra sao?

Và đặc biệt, ai có quyền quyết định một ngoại lệ và ngoại lệ đó có được phép làm thay đổi nguyên tắc chung hay không.

PV: Trên thực tế suốt 40 năm qua, tính từ khi có bản kiến nghị về quy hoạch Hồ Gươm của các trí thức tiền bối, cũng đã có nhiều quy định pháp luật về bảo vệ hồ như ông nói, nhưng vẫn xuất hiện những công trình mà chúng ta gọi là "ngoại lệ"?

TS Nguyễn Quang: Vâng. Tôi rất quan tâm đến hai chữ "ngoại lệ". Một quy định có thể rất chặt chẽ, nhưng nếu mỗi khi xuất hiện một dự án đặc biệt lại có thể "xin một ngoại lệ", thì cuối cùng chính những ngoại lệ sẽ làm thay đổi quy hoạch.

Vì vậy, tôi nghĩ một nguyên tắc quan trọng của Hồ Gươm phải là: ngoại lệ không được trở thành một con đường để phá vỡ giá trị cốt lõi đã được xác lập.

PV: Nếu hình thành một bản Hiến chương Hồ Gươm, cơ quan nào có tiếng nói quyết định trong trường hợp này: TP Hà Nội hay cấp trung ương là Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch?

TS Nguyễn Quang: Tôi cho rằng không nên đặt thành sự lựa chọn "Hà Nội hay các cơ quan Trung ương". Hà Nội phải có vai trò quyết định rất lớn, bởi đây là không gian đô thị nằm trong lòng Thủ đô và phần lớn các vấn đề về quy hoạch, kiến trúc, giao thông, không gian công cộng và quản lý đô thị thuộc trách nhiệm của thành phố.

Nhưng khi liên quan đến di sản văn hóa và các giá trị được pháp luật về di sản bảo vệ, thì rõ ràng phải tuân thủ khung pháp luật quốc gia và chịu sự quản lý, hướng dẫn, thẩm định theo thẩm quyền của cơ quan về văn hóa cấp Trung ương.

Tôi nghĩ mô hình phù hợp nhất phải là một cơ chế phối hợp và kiểm soát nhiều lớp.

Theo đó, Hà Nội chịu trách nhiệm chính về quy hoạch, kiến trúc, cảnh quan, giao thông và tổ chức không gian đô thị; cơ quan cấp trung ương về văn hóa bảo đảm các quyết định liên quan đến di sản tuân thủ pháp luật về di sản và các tiêu chuẩn bảo vệ tương ứng; các chuyên gia độc lập về quy hoạch, kiến trúc, di sản, cảnh quan, môi trường và văn hóa tham gia phản biện; cộng đồng được tham gia và được biết rõ lý do của những quyết định quan trọng.

Thậm chí, tôi nghĩ rằng, nên có một Hội đồng chuyên gia liên ngành về Hồ Gươm, với cơ chế hoạt động ổn định, thay vì mỗi khi có một dự án lại thành lập một hội đồng riêng.

PV: Trở lại với phương án quy hoạch Hồ Gươm vừa hoàn thành lấy ý kiến hôm 26/9, ông cho rằng sau khi tiếp thu, phương án cuối cùng cần phải vượt qua những lớp kiểm soát nào, đặc biệt với những vấn đề nhạy cảm như cảnh quan, di sản?

TS Nguyễn Quang: Tôi nghĩ rằng, với một không gian đặc biệt như Hồ Gươm, không nên chỉ có một vòng thẩm định quy hoạch thông thường mà cần có nhiều lớp kiểm soát. Mỗi lớp kiểm soát sẽ nhìn Hồ Gươm từ một góc độ khác nhau, bao gồm: kiểm tra sự phù hợp với quy hoạch và pháp luật; bảo vệ cả di tích lẫn bối cảnh di sản; đánh giá tác động kiến trúc – cảnh quan, đặc biệt về chiều cao, khối tích và tầm nhìn; phản biện độc lập liên ngành; tham vấn cộng đồng bằng hồ sơ trực quan, dễ tiếp cận.

Ngoài ra cũng cần có một lớp đối với những đề xuất đặc biệt nhạy cảm. Bởi Hồ Gươm là một không gian đặc biệt, đặc biệt hơn nhiều khu vực khác của thành phố. Một quyết định sai ở đây có thể tồn tại hàng chục, thậm chí hàng trăm năm không thể sửa chữa.

PV: Ở thời điểm này, nếu dựa vào bản kiến nghị 40 năm trước để viết lại bản kiến nghị hôm nay, ông sẽ bỏ điều gì và thêm điều gì?

TS Nguyễn Quang: Tôi sẽ không bỏ tinh thần của bản kiến nghị cũ. Đó là bảo vệ tính độc đáo của Hồ Gươm và nhìn Hồ Gươm như một chỉnh thể, chứ không nhìn từng công trình riêng lẻ.

Nhưng chắc chắn tôi sẽ bỏ bớt cách tiếp cận thiên về "ngăn chặn" của thời kỳ ấy và thay bằng một tư duy chủ động hơn: bảo tồn để phát triển và phát triển trên nền tảng bảo tồn. Bởi sau gần 40 năm, Hà Nội đã thay đổi rất nhiều. Chúng ta không thể chỉ nói "không xây", "không thay đổi", "không được làm". Một thành phố sống luôn phải vận động. Vấn đề là vận động như thế nào để không đánh mất bản sắc.

Ngày trước, chúng tôi đặc biệt lo ngại công trình cao tầng. Điều đó vẫn còn nguyên ý nghĩa, nhưng ngày nay tôi đề nghị chuyển từ "quản lý chiều cao" sang "quản lý hình thái và tầm nhìn đô thị".

Bên cạnh đó, tôi sẽ thêm một nguyên tắc mà 40 năm trước chúng tôi chưa có điều kiện đặt ra đầy đủ: Hồ Gươm phải được nhìn như một hệ sinh thái đô thị – văn hóa. Đồng thời, cũng cần bổ sung nguyên tắc "không xây nếu không cần thiết" cùng cơ chế đánh giá tác động môi trường và cảnh quan bắt buộc đối với những dự án nhạy cảm. Cuối cùng, cần bổ sung nguyên tắc "không gian công cộng", Hồ Gươm trước hết phải phục vụ người dân.

Tôi nghĩ nếu bản kiến nghị năm xưa chủ yếu là một lời cảnh báo, thì bản kiến nghị hôm nay phải là một lời đề nghị hành động. Nếu viết được như vậy, đó sẽ không còn là bản kiến nghị của ba người chúng tôi (nhà văn hóa Nguyễn Khắc Viện; KTS Tạ Mỹ Duật, TS Nguyễn Quang - PV) cách đây gần 40 năm, mà có thể trở thành bản cam kết của cả cộng đồng đối với Hồ Gươm.

PV: Xin trân trọng cảm ơn TS. Nguyễn Quang về cuộc trò chuyện!