Ra đường không ai hỏi anh thi bằng lái xe bao nhiêu điểm mà hỏi anh có biết lái xe không

Học viên thực hiện xử lý tình huống mô phỏng trên máy tính tại Trung tâm Đào tạo sát hạch lái xe loại 1 tại Đồng Nai - Ảnh minh họa: AN BÌNH

Chị bạn tôi mua một chiếc Hyundai Santa Fe trị giá hơn một tỈ đồng và tự tin lập một hành trình lái xe xuyên Việt một mình. Chị khoe với tôi về thành tích thi bằng lái: "Bài lý thuyết chị đạt 30/30 nhé, chị lấy sạch điểm của trung tâm". 

Tôi nghe cũng hơi khâm phục, cho đến khi tôi phát hiện ra một điều: chị không biết đi lùi. Trong cả hành trình xuyên Việt gần ba tuần, mỗi lần dừng chân ven quốc lộ, chị xuống xe, nhìn quanh một vòng rồi gọi mấy cậu trông xe: "Đánh lùi xe vào hộ chị".

Tôi nghĩ mãi về trường hợp này. Trên hành trình vượt hàng nghìn cây số, chắc chắn chị ấy phải xử lý vô số tình huống giao thông, nhưng khi chiếc xe cần đi lùi khoảng 10 mét, chị vẫn lập tức chuyển giao nhiệm vụ cho người khác. Đây có lẽ là minh chứng sống động nhất cho khoảng cách giữa "biết luật để thi" và "biết lái để đi đường".

Câu hỏi choáng váng về làn 100km/h

Là người quản trị Cộng đồng Otofun, tôi từng nhận được một câu hỏi còn "ghê gớm" hơn, bởi người hỏi là một lái xe chở khách chuyên nghiệp. Anh nhìn biển tốc độ tối đa - tối thiểu trên cao tốc Pháp Vân - Cầu Giẽ rồi hỏi: "Ở đây chỉ có làn 120km/h và 80km/h. Thế muốn chạy 100km/h thì phải chạy làn nào?". 

Tôi phải mất vài giây để chắc chắn rằng mình không nghe nhầm. Bởi nếu hiểu theo cách của anh, biển báo tốc độ trên cao tốc không còn là quy định về tốc độ nữa mà đã biến thành bảng phân làn theo vận tốc. Xin lỗi, hệ thống chưa phát hành làn 100 dành cho anh.

Một người lái xe lâu năm mà không hiểu ý nghĩa của biển báo giao thông nghe có vẻ khó tin nhưng thực tế, đây chính là một trong những vấn đề đáng lo nhất của việc đào tạo lái xe: có người học đủ để lấy bằng nhưng chưa chắc đã học đủ vững để hiểu những gì mình gặp trên đường.

Mới đầu năm nay, cảnh sát đã phát hiện 5 trung tâm đào tạo lái xe sai phạm trong việc cấp 16.000 chứng chỉ học lái xe. Con số 16.000 lớn đến mức nếu xếp những người này thành một đoàn xe, có lẽ đủ làm tắc một đoạn cao tốc khá dài.

Ảnh minh họa

Mỗi chứng chỉ đào tạo lái xe không phải là một tờ giấy suông, nó là một sự xác nhận rằng người học đã được đào tạo đủ trước khi bước vào sát hạch. Nếu mắt xích ấy bị làm giả, bị hợp thức hóa hoặc bị bỏ qua, thì câu chuyện không còn là: "Anh này học lái có nghiêm túc không?" mà trở thành: "Anh ấy đã thực sự được học chưa?".

Trong cõi học lái

Một lý do khác có thể là do việc đào tạo lái xe còn lỗ hổng. Hai vợ chồng nọ, đều là thành viên Otofun, lần lượt đi học lái xe. Chồng đăng ký qua trung tâm sát hạch, được đào tạo bài bản từ chạy DAT, thực hành tại sân sa hình và sau này thi tại đó luôn, với học phí rõ ràng. Người vợ gặp ngay phải một giáo viên không buồn hướng dẫn chi tiết, không giám sát, thậm chí vòi vĩnh tiền để thêm thời gian lái xe đường trường.

Đương nhiên, đây chỉ là một trường hợp, không thể đánh đồng với toàn bộ hệ thống đào tạo lái xe, nhưng nó cho thấy một vấn đề chung: xe, sân tập và thiết bị có thể được chuẩn hóa, nhưng chất lượng đào tạo cuối cùng vẫn phụ thuộc rất nhiều vào con người.

Thái độ đi học lái xe cũng là một vấn đề lớn không kém. Có một thứ khiến tôi thực sự bất ngờ, đó là dịch vụ học hộ lý thuyết lái xe. Tôi chứng kiến một chị tên Ngọc, chủ một cửa hàng quần áo, lên mạng tìm người học hộ phần lý thuyết. 

Bài đăng vừa xuất hiện, bên dưới đã có hàng chục người nhận, giá từ 600.000 đồng rồi xuống 500.000, 300.000, thậm chí có người nhận chỉ 200.000 đồng. Có một anh còn tự nhận mình là người "chuyên học hộ", công khai cả số điện thoại và nói rằng anh ta học cho cả chục người mỗi ngày.

Học hộ là gì: Là cung cấp đường dẫn bài học lý thuyết cho người nhận học hộ, để họ mở máy cho chạy đủ số giờ. Có nghĩa là người ta đang thuê người khác học hộ những thứ mà sau này chính mình phải dùng để tránh tai nạn. Không lẽ một ngày nào đó trên đường, gặp biển báo mà không hiểu, thì gọi điện cho người học hộ để hỏi "biển này ý là gì?

Phải nói đi học lái xe bây giờ rất sướng, vì xe chả hỏng hóc bao giờ, đường sá ngon lành hơn xưa. Thế nhưng, thái độ học tập của nhiều học viên vẫn y như vài chục năm trước, tức là chăm chăm tìm cách ôn mẹo bộ đề 600 câu hỏi, có người còn không muốn học. Hồi tháng 6, tại Trung tâm Sát hạch và cấp giấy phép lái xe Đức Thịnh, Hà Nội, một học viên đã bị bắt quả tang mang theo điện thoại, kết nối với tai nghe siêu nhỏ giấu trong tai và camera ngụy trang dạng cúc áo để bên ngoài giải hộ.

Một câu chuyện khác nằm ở phần luyện đi đường trường (DAT), học viên phải hoàn thành số giờ, quãng đường và các yêu cầu thực hành theo quy định. Trên xe có thiết bị ghi nhận giờ bắt đầu và kết thúc, định danh, thậm chí cả giám sát khuôn mặt người lái. 

Thế nhưng với sự tiếp tay của giáo viên, vẫn có nhiều cách để lách, chẳng hạn giáo viên chủ động can thiệp vào phanh và số thay cho học viên. Lý do là sợ học viên gây tai nạn, nhẹ thì cũng vi phạm luật (khi đó người chịu trách nhiệm là giáo viên). Thành ra học viên có thể hoàn thành bài tập này một cách dễ dàng nhưng chẳng luyện được mấy về kỹ năng xử lý tay lái.

Ảnh minh họa

Đây cũng là lý do mà phần thi đường trường có tỉ lệ thi trượt thấp hơn nhiều phần thi lý thuyết. Theo thống kê của Cục Cảnh sát giao thông, trong 9 tháng đầu năm, cả nước có gần 4,4 triệu lượt người dự sát hạch lái xe các hạng, nhưng có tới hơn 1,5 triệu người bị đánh trượt, tức là hơn 1/3. Trong đó, số trượt ở phần lý thuyết lên tới 22% (so với trước đây là 17%), phần thi lái xe đường trường số không đạt là 14% (trước đây chỉ là 1%).

Khó khăn nhất vẫn là bài thi sa hình do bài thi này phải phối hợp nhiều kỹ năng khác nhau mà ông thầy lại bị đứng ngoài, học viên trên xe một mình, dốc đề pa chết máy không ai cứu, ghép ngang chạm vạch không ai cứu…, các trường thi bị dẹp sạch mọi vật đánh dấu kiểu cục gạch chai nước, vạch phấn… nên có tới 32% thí sinh trượt ở bài này.

Theo Cục Cảnh sát giao thông, kỷ lục về số lần thi lại thuộc về một người ở Tuyên Quang thi lấy bằng B số sàn: trượt tới 18 lần. Một thí sinh ở Quảng Ninh trượt 15 lần, một thí sinh ở Ninh Bình trượt 14 lần và một thí sinh ở Sơn La trượt 12 lần. Sa hình là nội dung có thí sinh trượt lặp lại nhiều nhất: 1 thí sinh ở Quảng Ngãi trượt 9 lần, thí sinh ở Lào Cai trượt 8 lần và thí sinh Lâm Đồng trượt 7 lần.

Thật ra, trên thế giới còn có nhiều kỷ lục trượt hơn thế nhiều: kỷ lục về số lần thi lấy bằng lái xe thuộc về cụ bà Cha Sa Soon (70 tuổi) người Hàn Quốc, với tổng cộng 960 lần thi (trong đó có 949 lần trượt lý thuyết) từ năm 2005 đến năm 2011 trước khi đỗ. Lý do là phải qua được bài thi lý thuyết mới được chuyển sang thi thực hành.

Tôi nghĩ câu chuyện đáng suy ngẫm nhất không nằm ở những người thi 18 lần hay 960 lần mà nằm ở câu hỏi "Tại sao chúng ta học lái xe?". Học để có bằng thì rất khác với học để lái tốt. 

Một người có thể học thuộc 600 câu, đi sa hình không vấn đề gì, rất biết cách vượt qua các bài thi, nhưng khổ nỗi ra đường thật, lại là đường đặc thù Việt Nam, thì chẳng có ai nhắc "xi nhan trái", chẳng có vạch màu để biết chỗ bánh xe cần dừng, và nhất là không có nút "làm lại từ đầu".

Vì vậy, có một ý tưởng trên thế giới đã áp dụng mà theo tôi, Việt Nam đáng cân nhắc: đó là gắn biển "lái mới" cho những người mới được cấp giấy phép lái xe.

Tại Trung Quốc, người vừa có bằng lái sẽ phải trải qua 12 tháng lái xe với chữ "Thực tập" dán vào phía sau. 

Ở Úc, để một người bắt đầu học lái cho đến khi được cấp bằng lái xe chính thức (còn gọi là bằng Full) thường kéo dài khoảng 4 năm. Tức là họ không coi việc có được tấm bằng là dấu chấm hết của quá trình học, mà chỉ là bước đầu của quá trình trở thành lái xe.

Ở Việt Nam, nhiều người cũng tự mình dán chữ "lái mới", hy vọng những người khác sẽ nhường đường hoặc thông cảm cho những chệch choạc của họ trên đường, nhưng cũng không ít người dùng nó như một kiểu giấy thông hành miễn trừ trách nhiệm: thông cảm, tôi mới lái, rồi thì xi nhan không bật, rẽ đột ngột, đậu xe giữa đường, thích lùi là lùi… Phía sau là cả một đoàn xe đang phải hết sức… thông cảm.

Tôi nghĩ những người đang học lái và cả những người đang lái đều cần hỏi một câu khi trước mặt mình chỉ còn đường phố, và vô số xe khác bao quanh "Mình có phải là một người thực sự biết cách lái xe cho đúng đắn và văn minh hay không?". Đó cũng là lúc xã hội biết một người "30/30" điểm thi thực sự đáng giá bao nhiêu.