Chống lạm phát điểm số đại học: Cần kiểm soát chất lượng đánh giá từ gốc

Sinh viên Đại học Kinh tế quốc dân nhận bằng tốt nghiệp - Ảnh: NGUYÊN BẢO

Trong văn bản hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học 2026-2027 đối với giáo dục đại học, cao đẳng sư phạm, Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu các cơ sở đào tạo rà soát quy định kiểm tra, đánh giá và xếp loại tốt nghiệp; phân tích phân bố điểm học phần, kết quả học tập và xếp loại tốt nghiệp theo ngành, khóa và hình thức đào tạo; đối chiếu với mức đạt chuẩn đầu ra và phản hồi của doanh nghiệp để phát hiện, kiểm tra và xử lý tình trạng lạm phát điểm số.

Đáng chú ý, bộ nhấn mạnh không áp đặt tỉ lệ điểm hoặc tỉ lệ tốt nghiệp giỏi, xuất sắc; không hạ chuẩn để tăng thành tích; đồng thời yêu cầu kiểm tra minh chứng đánh giá và xử lý sai phạm theo đúng thẩm quyền, bảo đảm quyền lợi người học.

Điểm cao chưa chắc là lạm phát, điểm thấp chưa chắc thực chất

Phân tích phân bố điểm học phần và tỉ lệ tốt nghiệp giỏi, xuất sắc là công cụ hữu ích để phát hiện những dấu hiệu bất thường. Chẳng hạn, tỉ lệ điểm cao tăng đột biến ở một học phần hoặc có sự khác biệt lớn giữa các khóa đào tạo là những thông tin cần được xem xét.

Tuy nhiên, phân bố điểm số chỉ phản ánh kết quả thống kê, không trực tiếp cho biết chất lượng đánh giá. 

Một ngành có tỉ lệ sinh viên tốt nghiệp giỏi, xuất sắc cao có thể do chất lượng đầu vào tốt, quá trình đào tạo hiệu quả hoặc người học thực sự tiến bộ. Ngược lại, tỉ lệ giỏi, xuất sắc thấp cũng không chứng minh được hoạt động đánh giá nghiêm túc hay đúng chuẩn đầu ra.

Vì vậy, không thể lấy tỉ lệ điểm cao làm căn cứ độc lập để kết luận có lạm phát điểm số. Nếu quá chú trọng các chỉ số này, cơ sở đào tạo có thể hình thành tâm lý hạn chế điểm giỏi, xuất sắc để tránh bị nghi ngờ, thay vì tập trung nâng cao chất lượng đào tạo.

Tương tự, phản hồi của người sử dụng lao động là một nguồn thông tin quan trọng nhưng chỉ mang tính bổ trợ. Năng lực làm việc của người tốt nghiệp còn phụ thuộc vào vị trí công tác, môi trường làm việc, kinh nghiệm thực tiễn và yêu cầu riêng của từng doanh nghiệp.

Phản hồi này có thể giúp cơ sở đào tạo nhận diện những điểm cần cải tiến, nhưng không thể thay thế minh chứng đánh giá trực tiếp mức độ đạt chuẩn đầu ra của người học, càng không đủ để kết luận có hay không tình trạng lạm phát điểm số.

Sinh viên Đại học Bách khoa Hà Nội - Ảnh: NGUYÊN BẢO

Muốn chống lạm phát điểm phải đánh giá đúng chuẩn đầu ra đại học

Trong giáo dục đại học, chuẩn đầu ra là căn cứ để thiết kế chương trình, tổ chức đào tạo và đánh giá kết quả học tập. Do đó, chất lượng đánh giá trước hết phụ thuộc vào việc lựa chọn phương thức, hình thức và công cụ phù hợp với những năng lực cần đo lường.

Chẳng hạn, nếu chuẩn đầu ra yêu cầu sinh viên có khả năng phân tích và giải quyết vấn đề chuyên môn nhưng đề thi chủ yếu kiểm tra khả năng ghi nhớ kiến thức, thì dù tổ chức thi nghiêm túc và chấm điểm khách quan, kết quả vẫn chưa phản ánh đúng năng lực cần đánh giá.

Tương tự, nếu chuẩn đầu ra yêu cầu thực hiện thành thạo một kỹ năng nghề nghiệp nhưng kết quả học tập chủ yếu được xác định bằng bài thi lý thuyết, điểm số cao cũng chưa đủ chứng minh người học thực hiện được kỹ năng đó.

Đặc biệt, không có một phương thức kiểm tra nào phù hợp với tất cả chuẩn đầu ra. Thi viết có thể đánh giá kiến thức, khả năng lập luận và giải quyết vấn đề nếu được thiết kế phù hợp. 

Trong khi đó, những năng lực như thực hành nghề nghiệp, giao tiếp, hợp tác hoặc tạo ra sản phẩm chuyên môn thường đòi hỏi các phương thức khác như quan sát thực hành, mô phỏng, dự án, đồ án hoặc đánh giá sản phẩm.

Hình thức tổ chức đánh giá cũng cần được xem xét. Đánh giá thường xuyên hay cuối kỳ, đánh giá cá nhân hay nhóm phải bảo đảm thu thập được minh chứng phù hợp với năng lực cần đánh giá. 

Một sản phẩm nhóm đạt điểm xuất sắc không đồng nghĩa với tất cả thành viên đều có năng lực xuất sắc nếu thiếu minh chứng về mức độ đóng góp và năng lực của từng cá nhân.

Bên cạnh đó, một sinh viên có điểm trung bình cao nhưng chưa đáp ứng một số chuẩn đầu ra cốt lõi vẫn có thể được công nhận đạt nếu kết quả được cộng gộp và bù trừ mà không có yêu cầu tối thiểu đối với những năng lực bắt buộc.

Nghiên cứu sinh Trường đại học Kinh tế - Luật (Đại học Quốc gia TP.HCM) trong ngày tốt nghiệp. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, đến nay mới số hóa 51,3% dữ liệu văn bằng đại học và sau đại học - Ảnh: XUÂN TIẾN

Bảo đảm chất lượng phải khuyến khích người học đạt năng lực cao

Để các giải pháp của bộ thực sự phát huy hiệu quả, cần chuyển trọng tâm từ giám sát phân bố điểm số sang bảo đảm chất lượng của hệ thống đánh giá theo chuẩn đầu ra.

Trước hết, các cơ sở đào tạo cần rà soát sự liên kết giữa chuẩn đầu ra chương trình, chuẩn đầu ra học phần với nội dung, phương thức, hình thức và công cụ đánh giá. Mỗi chuẩn đầu ra phải được đánh giá bằng phương thức phù hợp, có tiêu chí, thang đo và minh chứng đủ tin cậy để xác định mức độ đạt của người học.

Chất lượng hoạt động đánh giá cần được xem xét theo các yêu cầu cơ bản về tính giá trị, độ tin cậy, công bằng và khả thi. Trong đó, tính giá trị đặc biệt quan trọng, bởi nếu công cụ không đo đúng năng lực cần đánh giá thì kết quả dù được chấm điểm khách quan vẫn không phản ánh đúng chuẩn đầu ra.

Đồng thời, cần xác định rõ mức đạt tối thiểu đối với những chuẩn đầu ra cốt lõi và tiêu chí phân biệt các mức năng lực để làm căn cứ đánh giá, xếp loại. Không nên để những năng lực bắt buộc chưa đạt được bù trừ hoàn toàn bằng điểm cao ở các nội dung khác.

Quan trọng hơn, chính sách bảo đảm chất lượng phải phân biệt được lạm phát điểm số với sự gia tăng thực chất về chất lượng đào tạo.

Nếu hoạt động đánh giá chưa đúng chuẩn đầu ra thì ngay cả tỉ lệ tốt nghiệp giỏi, xuất sắc thấp cũng chưa bảo đảm kết quả phản ánh đúng năng lực người học. Ngược lại, nếu chuẩn đầu ra phù hợp, công cụ đánh giá có giá trị, kết quả đáng tin cậy và việc xếp loại phản ánh đúng các mức năng lực thì tỉ lệ tốt nghiệp giỏi, xuất sắc cao không phải là lạm phát.