Vì sao có sự thay đổi của cử tri Mỹ?

Những người ủng hộ ông Troy Jackson, ứng viên thượng nghị sĩ của Đảng Dân chủ tại bang Maine, bày tỏ cảm xúc tại sự kiện theo dõi kết quả bầu cử ở thành phố Portland, bang Maine (Mỹ) rạng sáng 4-11 - Ảnh: AP

Chiến thắng áp đảo của Đảng Dân chủ tại lưỡng viện Quốc hội trong kỳ bầu cử giữa kỳ vừa qua đã phản ánh rõ nét sự thất vọng sâu sắc của cử tri đối với chính quyền Tổng thống Donald Trump. Người Mỹ không chỉ bỏ phiếu để lựa chọn những người đại diện mới tại Quốc hội, mà còn đang gửi đi một thông điệp về nước Mỹ mà họ muốn sống trong đó.

Sự thay đổi của cử tri Mỹ 

Cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 3-11-2026 tại Mỹ đã tạo ra một cú đảo chiều chính trị đáng chú ý. Đảng Dân chủ giành lại quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện, chấm dứt thế kiểm soát lưỡng viện của Đảng Cộng hòa và đặt Tổng thống Donald Trump trước một thực tế chính trị hoàn toàn khác trong hai năm cuối nhiệm kỳ. 

Ông Trump sẽ phải làm việc với thành viên Đảng Dân chủ tại Quốc hội để thông qua các chương trình làm việc của mình, và dự đoán là không dễ dàng gì cho ông.

Theo những kết quả được công bố tới chiều 5-11 (giờ Việt Nam), Đảng Dân chủ đã giành ít nhất bảy ghế tại Thượng viện, giữ tổng cộng 54 ghế ở cơ quan này và đảo chiều tại hàng chục khu vực bầu cử Hạ viện.

Đáng chú ý, chiến thắng của họ không chỉ diễn ra tại những bang vốn có truyền thống ủng hộ Đảng Dân chủ, mà còn xuất hiện ở nhiều địa bàn từng bỏ phiếu áp đảo cho ông Trump trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2024.

Đây không đơn thuần là một thất bại về mặt số ghế của Đảng Cộng hòa. Nó phản ánh một sự thay đổi đáng kể trong tâm lý chính trị của cử tri Mỹ, đặc biệt là cách người dân đánh giá về hiệu quả điều hành đất nước, vai trò của tổng thống và những giá trị mà nước Mỹ cần bảo vệ.

Tuy nhiên, câu hỏi quan trọng nhất sau cuộc bầu cử Quốc hội Mỹ không phải chỉ là tại sao Đảng Dân chủ chiến thắng, mà là tại sao một bộ phận lớn cử tri Mỹ lại muốn sử dụng lá phiếu của mình để hạn chế quyền lực của chính đảng mà họ đã trao quyền điều hành đất nước cách đây hai năm.

Thắng vì kinh tế nhưng thua cũng vì kinh tế 

Tổng thống Donald Trump trao đổi với các phóng viên trong chuyến tham quan công trình xây dựng Phòng Khiêu vũ tại Nhà Trắng hôm 4-11 ở Washington - Ảnh: AP

Về bản chất, cuộc bầu cử giữa kỳ năm nay đã trở thành một cuộc trưng cầu dân ý không chính thức đối với nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Trump.

Trong hệ thống chính trị Mỹ, bầu cử Quốc hội giữa kỳ vốn là thời điểm cử tri đánh giá lại hiệu quả hoạt động của chính quyền sau hai năm cầm quyền. Thông thường, đảng của tổng thống phải đối mặt với bất lợi vì những kỳ vọng được đặt ra trong cuộc bầu cử tổng thống trước đó không phải lúc nào cũng được chuyển hóa thành kết quả thực tế.

Mặc dù có một số ngoại lệ nhưng truyền thống cử tri Mỹ hay chọn lựa ứng cử viên đảng đối lập với tổng thống trong kỳ bầu cử Quốc hội giữa kỳ để tạo sự đối trọng chính trị và cân bằng. Tuy nhiên, thất bại của Đảng Cộng hòa năm nay có những đặc điểm có nhiều chú ý hơn một chu kỳ điều chỉnh quyền lực thông thường.

Thứ nhất, ông Trump đã trực tiếp biến cuộc bầu cử thành một phép thử đối với uy tín cá nhân mình. Thay vì để các ứng cử viên Cộng hòa tự xây dựng hình ảnh dựa trên thành tích và chương trình hành động tại địa phương, Tổng thống Trump liên tục xuất hiện trong các hoạt động của chiến dịch vận động, kêu gọi cử tri xem cuộc bầu cử như thể chính ông đang có tên trên lá phiếu.

Điều đó khiến những thành công và thất bại của chính quyền liên bang được gắn trực tiếp với các ứng cử viên Cộng hòa. Khi người dân không hài lòng với chính quyền, họ có một mục tiêu chính trị rất rõ ràng đối với ứng cử viên địa phương để thể hiện sự phản đối.

Thứ hai, những vấn đề kinh tế từng giúp ông Trump giành chiến thắng năm 2024 lại trở thành điểm yếu của Đảng Cộng hòa.

Trong chiến dịch tranh cử tổng thống trước đó, ông Trump xây dựng hình ảnh một nhà lãnh đạo có khả năng khôi phục sức mạnh kinh tế Mỹ, kiểm soát lạm phát và cải thiện đời sống người dân. Tuy nhiên, đến cuộc bầu cử giữa kỳ, giá cả sinh hoạt, xăng dầu và thực phẩm vẫn là những vấn đề khiến nhiều gia đình Mỹ lo lắng.

Đối với người dân bình thường, những tranh luận về địa chính trị hay chiến lược thương mại quốc tế không có nhiều ý nghĩa nếu họ phải trả nhiều tiền hơn khi đi siêu thị, đổ xăng hoặc thanh toán hóa đơn hằng tháng.

Đây là một nghịch lý chính trị đáng chú ý: ông Trump từng chiến thắng nhờ khai thác sự không hài lòng về kinh tế của người dân đối với chính quyền tiền nhiệm, nhưng chính sự bất mãn ấy lại quay trở lại chống lại ông.

Sự lựa chọn cách thức vận hành nền dân chủ Mỹ

Lãnh đạo Đảng Dân chủ tại Hạ viện Mỹ Hakeem Jeffries - người đang rất gần cột mốc là người da màu đầu tiên làm Chủ tịch Hạ viện - phát biểu mừng chiến thắng đêm 3-11 - Ảnh: AFP

Thứ ba, cử tri không chỉ đánh giá chính quyền qua kết quả kinh tế mà còn qua cách tổng thống sử dụng quyền lực.

Các vấn đề liên quan đến nhập cư, hoạt động của cơ quan thực thi pháp luật, chính sách đối ngoại, tính minh bạch và những tranh cãi về quyền lực hành pháp đã khiến một bộ phận cử tri cảm thấy bất an.

Điều này cho thấy một bộ phận cử tri Mỹ đang đặt ra câu hỏi căn bản: Làm thế nào để bảo đảm rằng một tổng thống có quyền lực lớn vẫn phải chịu sự giám sát và giới hạn của các thiết chế dân chủ?

Người Mỹ từng tự hào họ có thiết chế tam quyền phân lập và hệ thống kiềm chế và đối trọng giúp tránh một trong ba nhánh của chính quyền có thể lạm dụng quyền lực. Khi cả ba nhánh hành pháp, lập pháp, tư pháp trong thời gian vừa qua có quan điểm thân cận, và gần gũi với ông Trump thay vì đối trọng và kiềm chế, khiến cử tri Mỹ cảm thấy quyền lực phải được kiểm soát.

Vì thế, lá phiếu ngày 3-11 không chỉ là sự đánh giá về một nhiệm kỳ tổng thống. Nó còn là sự lựa chọn về cách thức vận hành nền dân chủ Mỹ. Nói cách khác, nhiều người có thể đã bỏ phiếu cho ứng cử viên Dân chủ không phải vì họ hoàn toàn đồng tình với chương trình của Đảng Dân chủ, mà đơn giản bởi vì họ muốn ngăn chặn Đảng Cộng hòa tiếp tục kiểm soát cả hai viện Quốc hội.