Buổi tối của thầy cô

Mỗi phụ huynh, mỗi sinh viên, trước khi gửi tin nhắn lúc tối muộn, hãy tự hỏi rằng điều này có thể đợi đến sáng mai không? - Ảnh minh họa: AI

Còn đâu thời gian nghỉ ngơi

21h tối, sau ngày dài ở trường, một cô giáo tiểu học ở TP.HCM vừa ăn cơm, vừa phải trả lời tin nhắn của phụ huynh. 

Cũng không phải sự vụ gì phức tạp. Chỉ đơn giản kiểu như một em học sinh bị bạn trêu, muốn đổi chỗ ngồi. Em khác thường xuyên bị thất lạc dụng cụ học tập. Em khác nữa muốn xin vắng học ngày mai vì gia đình cho về quê thăm ngoại. Phụ huynh thì thường muốn được trả lời ngay, nếu không sẽ gọi điện.

Tin rằng nhiều thầy cô sẽ thấy mình trong câu chuyện vừa kể. Ở bậc mầm non, buổi tối của giáo viên có thể là chọn ảnh các con ăn, ngủ, chơi để gửi vào nhóm lớp, bởi phụ huynh luôn mong được thấy con ban ngày ở trường ra sao.

Ở tiểu học và trung học, đó là những giờ chấm bài, nhập điểm, hoàn thiện hồ sơ, rồi đăng bài giảng lên hệ thống trực tuyến, gửi thông báo qua ứng dụng liên lạc, nhắc lại các lời dặn dò trong nhóm lớp.

Ngoài yếu tố tin nhắn từ phụ huynh, áp lực từ báo cáo hành chính và chỉ tiêu từ phía nhà trường, phía ngành giáo dục cũng là một nguyên nhân lớn chiếm trọn buổi tối của giáo viên.

Buổi tối của giảng viên cũng chẳng yên hơn. Những tin nhắn của sinh viên đến lúc nửa đêm, trước hạn nộp bài chỉ ít giờ. Những thắc mắc về điểm số, những khiếu nại khi bị thầy cô phát hiện dùng AI làm bài. 

Và mỗi mùa đăng ký tín chỉ, trên các hội nhóm sinh viên dày đặc những lời nhận xét ẩn danh về thầy cô. Nghiên cứu khoa học, phần việc đòi hỏi sự tĩnh lặng nhất của giảng viên, nhiều khi chỉ có thể bắt đầu khi mọi tin nhắn đã thưa dần.

Điều đáng suy nghĩ là xã hội chưa bao giờ hết trân trọng thầy cô. Theo khảo sát TALIS 2024 của OECD, 92% giáo viên Việt Nam cho rằng nghề dạy học được xã hội trân trọng, cao nhất trong các hệ thống tham gia, trong khi trung bình OECD chỉ khoảng 22%. 

Tỉ lệ giáo viên Việt Nam có ý định rời nghề cũng thuộc nhóm thấp nhất. Sự trân trọng vẫn còn đó. Chỉ có điều, nó đã khoác lên mình hình thức khác.

Ngày trước, sự tôn kính dành cho người thầy đi kèm với khoảng cách. Phụ huynh muốn gặp thầy thường phải đợi đến buổi họp phụ huynh. Khoảng cách ấy đôi khi gây bất tiện, nhưng nó cũng giữ cho người thầy những khoảng lặng để làm việc chuyên môn, và để nghỉ ngơi.

Ngày nay, khoảng cách ấy chỉ còn bằng cú chạm màn hình. Là người nghiên cứu truyền thông, tôi nghĩ vấn đề không nằm ở phụ huynh hay sinh viên, mà nằm ở chính những kênh liên lạc. 

Kênh nhắn tin tức thời sẽ tạo ra kỳ vọng phản hồi tức thời. Chỉ một dòng chữ "đã xem" mà chưa trả lời cũng có thể trở thành nguồn cơn của những phiền lòng. Mỗi tin nhắn đều nhỏ, đều chính đáng. Nhưng khi bốn mươi phụ huynh cùng có những điều nhỏ và chính đáng như thế, buổi tối của người thầy không còn là của họ nữa.

Sự quá tải không chỉ lấy đi thời gian nghỉ ngơi mà còn bào mòn năng lượng dành cho công việc chuyên môn. Khi phải thường xuyên dè chừng những lời phàn nàn hay nguy cơ bị đưa lên mạng xã hội, người thầy khó giữ được sự thoải mái và độc lập cần thiết trong giảng dạy, đánh giá học trò.

Vậy chúng ta có thể làm gì?

Trước hết, mỗi nhà trường, mỗi khoa, mỗi lớp học có thể thống nhất từ đầu năm về khung giờ liên lạc, chẳng hạn từ 7h sáng đến 19h tối. Ngoài khung giờ ấy, chỉ việc thực sự khẩn cấp mới cần đến thầy cô. Quy ước đơn giản như vậy có thể trả lại cho thầy cô cả buổi tối đáng lý thuộc về thầy cô.

Tiếp đến, nên gom về một kênh thông tin chính thức thay vì để giáo viên phải gửi cùng một thông báo qua ba, bốn ứng dụng khác nhau. Chuyển đổi số chỉ có ý nghĩa khi làm công việc nhẹ đi, chứ không nhân thêm việc.

Ở tầm chính sách, nhiều nước đã nghĩ đến chuyện này. Từ năm 2017, Pháp đưa "quyền ngắt kết nối" vào luật lao động. Năm 2024, Úc cũng ban hành quy định tương tự. Khi Việt Nam chúng ta đang nói nhiều đến việc nâng cao vị thế và bảo vệ nhà giáo, có lẽ cũng nên nghĩ đến việc bảo vệ thời gian của họ.

Còn mỗi phụ huynh, mỗi sinh viên, trước khi gửi tin nhắn lúc tối muộn, hãy tự hỏi rằng điều này có thể đợi đến sáng mai không? 

Dịp 20-11 này, bên cạnh hoa, cùng những lời tri ân, có lẽ món quà thiết thực nhất dành cho thầy cô là khoảng thời gian không bị công việc gọi tên. Để sau 21h, họ được trở về làm người bình thường, với cuộc sống của riêng mình.