Tạo “bệ phóng” để sinh viên bước chân vào thế giới khoa học

Nghiên cứu khoa học không chỉ là hành trình tìm kiếm những phát hiện mới hay chinh phục các giải thưởng học thuật. Với sinh viên, đó còn là quá trình học cách đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, giải quyết vấn đề và từng bước hình thành tư duy độc lập. Để hành trình ấy không dừng lại ở sự tò mò hay nỗ lực đơn lẻ, cần có sự đồng hành của giảng viên và một môi trường đại học thực sự khuyến khích sáng tạo, nghiên cứu.

Vừa cùng nhóm nghiên cứu giành Giải Nhì Giải thưởng Khoa học và Công nghệ dành cho sinh viên trong các cơ sở giáo dục đại học năm 2026, Vũ Đỗ Ngọc Hà - sinh viên năm thứ 4 ngành Kinh doanh quốc tế, là một trong những sinh viên có thành tích đáng chú ý trong hoạt động nghiên cứu khoa học của Trường Đại học Ngoại thương.

Trước đó, cô sinh viên này cũng đã giành Giải Nhất Cuộc thi Sinh viên nghiên cứu khoa học cấp trường và là đồng tác giả bài báo khoa học đăng trên Transforming Government: People, Process and Policy.

Hành trình nghiên cứu khoa học của Hà bắt đầu từ năm thứ hai đại học, khi cô được các giảng viên hướng dẫn, khuyến khích làm quen và tham gia những hoạt động nghiên cứu tại trường. Từ những trải nghiệm ban đầu, một thế giới tri thức mới dần mở ra, giúp Hà nhận ra rằng kiến thức trên giảng đường không phải những lý thuyết tách rời thực tiễn. Nếu biết cách kết nối và vận dụng, những gì được học hoàn toàn có thể trở thành điểm xuất phát để khám phá các vấn đề mới.

"Em nhận thấy nghiên cứu khoa học giúp sinh viên chuyển từ tiếp thu kiến thức một cách thụ động sang chủ động tìm tòi, đặt câu hỏi và vận dụng lý thuyết vào thực tiễn. Qua việc tìm đọc, tổng hợp các nghiên cứu trước và xác định khoảng trống nghiên cứu, sinh viên có cơ hội tiếp cận kiến thức sâu hơn, có hệ thống hơn", Hà chia sẻ.

Không chỉ dừng lại ở việc củng cố kiến thức chuyên môn, quá trình nghiên cứu còn đặt người học trước những yêu cầu mà việc học tập thông thường khó có thể tái hiện đầy đủ. Mỗi nhận định đều cần có bằng chứng, mỗi kết luận phải được kiểm chứng bằng dữ liệu và mỗi giả thuyết đều có thể phải điều chỉnh khi xuất hiện những kết quả không như dự kiến.

Với Hà, chính những khó khăn trong quá trình xây dựng mô hình, thu thập và phân tích dữ liệu đã giúp em rèn luyện tư duy phản biện, tư duy logic, sự kiên trì và khả năng giải quyết vấn đề. Đây cũng là những năng lực có ý nghĩa lâu dài, không chỉ trong nghiên cứu mà còn đối với công việc sau khi tốt nghiệp.

Vũ Đỗ Ngọc Hà cùng nhóm sinh viên Trường Đại học Ngoại thương giành Giải Nhì Giải thưởng Khoa học và Công nghệ dành cho sinh viên trong các cơ sở giáo dục đại học năm 2026.

Nhìn lại hành trình của mình, nữ sinh viên này cho rằng nghiên cứu khoa học còn là cách để sinh viên hiểu rõ hơn về sở thích, năng lực và định hướng nghề nghiệp. Việc đi sâu vào một lĩnh vực, tiếp cận các vấn đề thực tiễn và tìm hiểu xu hướng phát triển giúp người học có cái nhìn đa chiều hơn, từ đó xác định liệu lĩnh vực ấy có thực sự phù hợp với bản thân hay không.

Tuy nhiên, đằng sau những thành tích đó không phải là một hành trình chỉ có thuận lợi. Cũng như nhiều sinh viên lần đầu tiếp cận nghiên cứu khoa học, Hà từng đối diện với không ít băn khoăn: bắt đầu từ đâu, lựa chọn đề tài như thế nào, tìm kiếm tài liệu ra sao và làm thế nào để xác định được khoảng trống nghiên cứu.

Theo Hà, một trong những trở ngại lớn khác của sinh viên là không phải khi nào cũng tìm được sự đồng hành và hỗ trợ từ các giảng viên hướng dẫn để các em tự tin triển khai đề tài. Bên cạnh đó, nghiên cứu khoa học đòi hỏi nhiều thời gian và công sức, từ đọc tài liệu, xây dựng mô hình đến thu thập, phân tích dữ liệu. Kết quả không phải lúc nào cũng như kỳ vọng, khiến người tham gia dễ nản lòng.

Để vượt qua những khó khăn ấy, Hà cho rằng sinh viên trước hết cần xác định mục tiêu khi tham gia nghiên cứu, lựa chọn lĩnh vực thực sự quan tâm và chủ động tìm hiểu các công trình đã có. Việc đọc những bài tổng quan nghiên cứu, chú ý đến các phần giới thiệu, thảo luận, hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo có thể giúp người học nhận diện những vấn đề còn bỏ ngỏ. Bên cạnh đó, một nhóm bạn hoặc cộng đồng có chung chí hướng, sự hỗ trợ của những người đi trước và tinh thần tự học cũng là những yếu tố quan trọng.

"Em tin rằng niềm đam mê nghiên cứu không nhất thiết phải có sẵn ngay từ đầu, mà có thể được nuôi dưỡng trong chính quá trình tìm tòi, vượt qua thử thách và cảm nhận được sự tiến bộ của bản thân. Đôi khi, việc tự mình giải quyết được một vấn đề khó cũng chính là động lực để chúng ta tiếp tục hành trình nghiên cứu", Hà chia sẻ.

Còn với Nguyễn Lê Phương Quỳnh – Sinh viên năm 3 Khoa Du lịch, Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH), nghiên cứu khoa học lại được khơi nguồn cảm hứng từ chính những câu hỏi, thắc mắc nảy sinh trong quá trình theo đuổi ngành học. Thay vì dừng lại ở việc tiếp nhận kiến thức trên giảng đường, nữ sinh viên xem nghiên cứu là cơ hội để đi sâu tìm hiểu, lý giải những vấn đề mình quan tâm, qua đó có cái nhìn đầy đủ và thấu đáo hơn về lĩnh vực đang theo đuổi.

Dấu mốc đầu tiên trong hành trình ấy là khi em cùng đồng đội đạt Giải C tại Giải thưởng Nghiên cứu khoa học Khoa Du lịch năm 2025 tại UEH. Tiếp nối kết quả này, em cùng nhóm công bố bài báo khoa học trên tạp chí quốc tế Tourism Recreation Research. Nghiên cứu của nhóm tập trung tìm hiểu cách du khách Gen Z tại Việt Nam tiếp nhận thông tin về khoản phụ thu carbon trong du lịch và những yếu tố ảnh hưởng đến mức độ sẵn lòng đóng góp của họ. Và đây cũng là công trình giúp nhóm giành Giải Nhì Giải thưởng Khoa học và Công nghệ dành cho sinh viên trong các cơ sở giáo dục đại học năm 2026 vừa qua.

Nguyễn Lê Phương Quỳnh vừa cùng đồng đội giành Giải Nhì Giải thưởng Khoa học và Công nghệ dành cho sinh viên trong các cơ sở giáo dục đại học năm 2026.

Theo Quỳnh, nghiên cứu khoa học trước hết làm thay đổi cách tiếp nhận và đánh giá thông tin. Thay vì mặc nhiên chấp nhận một nhận định hay con số, em học cách đặt câu hỏi về nguồn gốc bằng chứng và giới hạn của những kết luận có thể đưa ra, giúp em hiểu cụ thể hơn thế nào là tư duy phản biện.

Bên cạnh đó, quá trình này còn giúp nữ sinh viên nhận diện rõ hơn mối quan tâm và định hướng nghề nghiệp của bản thân. Việc đi sâu tìm hiểu hành vi du khách và các sáng kiến du lịch bền vững khiến Quỳnh nhận ra đây là lĩnh vực em muốn tiếp tục theo đuổi. Những kiến thức, kỹ năng thu nhận được từ nghiên cứu cũng có thể vận dụng trực tiếp vào công việc sau này, từ tìm hiểu nhu cầu khách hàng đến sử dụng dữ liệu làm cơ sở cho các quyết định của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, theo Quỳnh, một trong những khó khăn lớn nhất đối với sinh viên khi mới bắt đầu nghiên cứu là làm thế nào để chuyển một mối quan tâm rộng thành câu hỏi cụ thể, có thể giải quyết trong điều kiện thời gian và nguồn lực cho phép, bởi chỉ khi xác định rõ câu hỏi nghiên cứu, nhóm mới có thể lựa chọn tài liệu phù hợp và xây dựng phương án thu thập dữ liệu. Ngoài ra, sinh viên cũng có thể gặp lúng túng trong quá trình tiếp thu nhận xét và chỉnh sửa bản thảo sau phản biện.

Từ trải nghiệm của mình, Quỳnh cho rằng sinh viên mới bắt đầu không nên đặt ra những mục tiêu quá lớn mà có thể đi từng bước từ một vấn đề thực sự quan tâm. Việc xác định những mục tiêu cụ thể cho bản thân, chẳng hạn tham gia các giải thưởng, hội thảo khoa học hay hướng tới công bố bài báo trên các tạp chí chuyên ngành, có thể tạo thêm động lực để sinh viên kiên trì theo đuổi nghiên cứu. Quan trọng hơn, người học cần duy trì sự tò mò, tinh thần cầu thị và sẵn sàng điều chỉnh cách tiếp cận khi những kết quả ban đầu không như mong đợi.

Để một sinh viên có thể tự tin bước vào hành trình nghiên cứu, sự chủ động của bản thân là điều cần thiết, nhưng chưa đủ. Đằng sau nhiều công trình nghiên cứu của sinh viên thường có sự đồng hành của những giảng viên, nhà khoa học giàu kinh nghiệm. Họ không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn trực tiếp hướng dẫn, định hướng và tạo cơ hội để người học tham gia vào quá trình sáng tạo tri thức.

Trên thực tế, mỗi nhà khoa học có thể lựa chọn những cách thức khác nhau để khơi dậy niềm đam mê và bồi dưỡng năng lực nghiên cứu cho thế hệ trẻ. Trong đó, GS.TS Nguyễn Thái Yên Hương - nguyên Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao - lựa chọn một cách tiếp cận mà bà gọi là "thực chiến". Thay vì chỉ tập trung vào nhóm cộng sự là những nhà nghiên cứu chuyên nghiệp, bà chủ động đưa sinh viên tham gia vào các công trình khoa học do mình thực hiện.

Đến nay, bà đã có 5 công trình nghiên cứu được xuất bản thành sách với sự tham gia của sinh viên, trong đó có cả đề tài nghiên cứu cấp Bộ. Gần đây nhất là cuốn sách "Nước Mỹ trong nhiệm kỳ thứ hai của Donald Trump: Góc nhìn lịch sử và văn hóa", xuất bản tháng 11/2026, do bà chủ biên với sự tham gia của một số nhà khoa học trẻ và sinh viên đang học tập tại Học viện Ngoại giao.

Theo GS.TS Nguyễn Thái Yên Hương, việc đưa sinh viên tham gia các công trình nghiên cứu trước hết xuất phát từ mong muốn tạo cơ hội để các em tiếp xúc với khoa học một cách thực chất, được học hỏi từ chính quá trình nghiên cứu chứ không chỉ thông qua kiến thức trong sách vở hay bài giảng.

"Tôi luôn quan niệm rằng, bên cạnh kết quả cuối cùng là một công trình khoa học, quá trình các em tham gia cũng có ý nghĩa rất quan trọng. Các em được tiếp cận với những vấn đề nghiên cứu cụ thể, được hướng dẫn cách tìm kiếm và xử lý tư liệu, được trao đổi, thảo luận và từng bước hình thành cách tư duy của người làm khoa học và nuôi dưỡng niềm đam mê với nghiên cứu", bà chia sẻ.

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận này là sinh viên không chỉ thực hiện những đề tài độc lập trong khuôn khổ các cuộc thi nghiên cứu khoa học, mà còn có cơ hội tham gia vào các công trình uy tín do những nhà khoa học giàu kinh nghiệm chủ trì.

Đây là một môi trường học tập đặc biệt, bởi các em được tiếp cận với quy trình nghiên cứu thực tế, từ việc xác định vấn đề, tìm kiếm nguồn tư liệu, phân tích thông tin đến thảo luận và hoàn thiện nội dung. Mỗi nhiệm vụ được giao, dù ở mức độ nào, đều có thể trở thành một cơ hội để sinh viên rèn luyện phương pháp làm việc khoa học.

GS.TS Nguyễn Thái Yên Hương - nguyên Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao.

Tuy nhiên, theo GS.TS Nguyễn Thái Yên Hương, sinh viên chưa thể có ngay kinh nghiệm và năng lực chuyên môn như những nhà nghiên cứu lâu năm. Vì vậy, việc tham gia cần có định hướng, phân công công việc và hướng dẫn phù hợp. Tuy nhiên, bà không xem đây là trở ngại, mà chính là một phần của quá trình đào tạo, bồi dưỡng những người có khả năng tiếp nối hoạt động nghiên cứu trong tương lai.

Từ kinh nghiệm làm việc lâu năm với sinh viên, bà nhận thấy khó khăn đầu tiên trong việc khuyến khích sinh viên tham gia nghiên cứu khoa học thường nằm ở tâm lý. Nhiều em cho rằng nghiên cứu khoa học là lĩnh vực khó, chỉ dành cho những người thực sự xuất sắc, có kiến thức chuyên sâu hoặc đã có nhiều kinh nghiệm. Điều này khiến không ít sinh viên e ngại, thiếu tự tin, sợ đưa ra những nhận định chưa chính xác hoặc không biết bắt đầu từ đâu.

Bên cạnh đó là những hạn chế về phương pháp. Sinh viên có thể tiếp cận rất nhiều thông tin nhưng chưa biết cách xác định vấn đề nghiên cứu, xây dựng câu hỏi, lựa chọn tài liệu và phân biệt giữa thông tin với bằng chứng khoa học. Có những em sở hữu nhiều ý tưởng nhưng chưa biết cách thu hẹp phạm vi, hệ thống hóa vấn đề và triển khai thành một hướng nghiên cứu có logic.

Để khắc phục, vai trò của người hướng dẫn không chỉ là truyền đạt phương pháp mà còn phải tạo ra môi trường cởi mở, khuyến khích sinh viên đặt câu hỏi, mạnh dạn bày tỏ quan điểm và chấp nhận việc phải điều chỉnh những giả thuyết ban đầu.

"Vai trò của người thầy là định hướng, gợi mở, chỉ ra những điểm chưa hợp lý và giúp các em tìm được phương pháp giải quyết. Nếu người thầy đưa ra tất cả câu trả lời, sinh viên có thể hoàn thành công việc nhanh hơn nhưng sẽ khó có cơ hội rèn luyện tư duy độc lập. Để trưởng thành, các em phải thực làm, thực học, dám đối diện với cả những hạn chế của mình và dũng cảm khắc phục. Như tôi vẫn thường hay nói với sinh viên: Cứ đi là sẽ đến", GS.TS Nguyễn Thái Yên Hương nhấn mạnh.

Theo đó, cần hướng dẫn sinh viên theo từng bước, bắt đầu từ những công việc vừa sức, phù hợp với năng lực và kiến thức của các em. Khi được trực tiếp tham gia, được giao nhiệm vụ cụ thể và nhận được sự góp ý thường xuyên, sinh viên sẽ dần hiểu quy trình nghiên cứu, tích lũy kinh nghiệm và tự tin hơn.

Cũng theo GS.TS Nguyễn Thái Yên Hương, nghiên cứu khoa học không nhất thiết chỉ dành cho những sinh viên xuất sắc hoặc có định hướng trở thành nhà khoa học. Cần phân biệt giữa việc đào tạo một đội ngũ nhà nghiên cứu chuyên nghiệp với việc trang bị tư duy và phương pháp nghiên cứu cho sinh viên nói chung. Không phải tất cả sinh viên đều lựa chọn con đường nghiên cứu chuyên nghiệp, nhưng tư duy khoa học là năng lực cần thiết đối với người học ở bất kỳ lĩnh vực nào.

"Thực tế, những sinh viên từng tham gia nghiên cứu khoa học với tôi không phải ai cũng định hướng trở thành nhà nghiên cứu chuyên nghiệp sau khi ra trường. Các em làm việc trong nhiều ngành nghề khác nhau, nhưng điểm chung mà các em chia sẻ là quá trình nghiên cứu đã giúp hình thành tư duy khoa học, kỹ năng nhận diện vấn đề, tổng hợp và phân tích thông tin, đánh giá, đưa ra nhận định cũng như đề xuất giải pháp. Đây đều là những kỹ năng rất hữu ích, có thể vận dụng trong công việc dù ở bất kỳ lĩnh vực nào", GS.TS Nguyễn Thái Yên Hương chia sẻ.

Trong những năm qua, cùng với yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu khoa học trong sinh viên ngày càng được các cơ sở giáo dục đại học quan tâm, chú trọng đầu tư. Nhiều trường đã từng bước hình thành các nhóm nghiên cứu, phát triển hạ tầng và phòng thí nghiệm, đồng thời xây dựng cơ chế, chính sách hỗ trợ nhằm thu hút giảng viên, sinh viên có năng lực, đam mê nghiên cứu và thúc đẩy hoạt động sáng tạo trong môi trường đại học.

Theo PGS.TS Nguyễn Hoàng Long – Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải GTVT), nghiên cứu khoa học đang trở thành một trong những những nền tảng cốt lõi của chất lượng đào tạo đại học. Thông qua hoạt động nghiên cứu khoa học, sinh viên có điều kiện hình thành tư duy độc lập, khả năng phát hiện vấn đề, kiểm chứng và đưa ra giải pháp. 

Đây là nền tảng quan trọng để phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ các ngành xây dựng, giao thông, đồng thời nâng cao năng suất và khả năng thích ứng với quá trình chuyển đổi số.

PGS.TS Nguyễn Hoàng Long – Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải.

"Với Trường Đại học Công nghệ GTVT, đào tạo phải gắn với những bài toán phát triển của ngành giao thông, xây dựng và đất nước. Do đó nhà trường xây dựng môi trường để sinh viên học tập thông qua nghiên cứu ứng dụng, phát triển năng lực sáng tạo và tạo ra những sản phẩm có giá trị thực tiễn. Đầu tư cho nghiên cứu khoa học sinh viên chính là đầu tư cho năng lực cạnh tranh lâu dài của đất nước", ông Long chia sẻ.

Từ định hướng đó, hiện nay Trường Đại học Công nghệ GTVT tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học sinh viên theo hướng gắn đào tạo thực tiễn với các nhóm nghiên cứu, dự án và nhu cầu doanh nghiệp, trong đó giảng viên giữ vai trò dẫn dắt.

Bên cạnh các đề tài nghiên cứu độc lập của sinh viên, nhà trường triển khai những hoạt động ươm tạo ý tưởng, hỗ trợ phát triển sản phẩm và khuyến khích các nhóm nghiên cứu liên ngành có sự tham gia của cả giảng viên và sinh viên.

"Hiện nay, chúng tôi đã hình thành được 20 nhóm nghiên cứu với hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại. Đây là cơ sở để nhà trường mở rộng cơ hội để sinh viên tham gia dự án của giảng viên từ sớm, được giao phần việc phù hợp và hướng dẫn xuyên suốt, từ thu thập dữ liệu đến thử nghiệm, phát triển sản phẩm. Nhà trường cam kết tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất, bao gồm cố vấn, hạ tầng và nguồn lực để những sinh viên có năng lực, có đam mê từng bước tham gia các hoạt động NCKH chuyên sâu", PGS.TS Nguyễn Hoàng Long nhấn mạnh.

Để hoạt động nghiên cứu khoa học thực sự phát huy vai trò trong việc nâng cao chất lượng giáo dục ở bậc đại học, theo ông Long, trước hết cần thay đổi trong tư duy quản trị đại học. Nhà trường không nên chỉ xem đây là hoạt động khuyến khích sinh viên tham gia để lấy thành tích, mà cần coi nghiên cứu là một phương thức giúp người học tiếp thu, đào sâu và vận dụng tri thức.

Quan điểm này phải được cụ thể hóa trong chương trình học, việc phân bổ nguồn lực và đánh giá kết quả. Nhà trường cần dành thời gian, kinh phí, hạ tầng cho nghiên cứu; đồng thời ghi nhận xứng đáng công sức hướng dẫn của giảng viên và đóng góp của sinh viên.

Bên cạnh đó, việc kết nối nhà trường với doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và các cơ quan thực tiễn cũng cần được chú trọng. Những bài toán đặt ra từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, quản trị, xây dựng và giao thông có thể trở thành nguồn đề tài phong phú cho sinh viên. Doanh nghiệp không chỉ là nơi tiếp nhận nguồn nhân lực sau đào tạo, mà còn có thể tham gia đặt hàng, cung cấp dữ liệu, hỗ trợ thử nghiệm và đồng hành cùng các nhóm nghiên cứu.

Một vấn đề khác không thể bỏ qua là cách đánh giá hiệu quả nghiên cứu khoa học sinh viên. Số lượng đề tài, giải thưởng hay công trình được nghiệm thu là những chỉ dấu cần thiết, nhưng chưa đủ để phản ánh toàn diện chất lượng hoạt động nghiên cứu.

Điều quan trọng hơn là sinh viên đã hình thành được năng lực gì sau quá trình tham gia; kết quả nghiên cứu có tính mới, có cơ sở khoa học và khả năng ứng dụng ra sao; giảng viên có thực sự đồng hành, hướng dẫn người học hay không. Đánh giá bằng chất lượng sản phẩm và sự trưởng thành của người học cũng chính là cách để tránh tình trạng chạy theo thành tích, biến nghiên cứu khoa học thành một nhiệm vụ mang tính hình thức.

THỰC HIỆN: MẠNH QUỐC

NGUOIDUATIN.VN | Thứ bảy, 14/11/2026 | 09:00