Theo tờ Huxiu, năm 2026 sẽ đánh dấu một thời điểm bản lề của ngành robot hình người tại Trung Quốc, không phải bằng sự bùng nổ về quy mô như kỳ vọng, mà là bằng một cuộc sàng lọc khắc nghiệt. Đó là năm mà những kì vọng về nhu cầu thị trường bị gạt bỏ, nhường chỗ cho sự phân tầng thực tế của các kịch bản ứng dụng.
Giữa lúc hàng trăm doanh nghiệp xe ô tô và các công ty khởi nghiệp của Trung Quốc đang chạy đua công bố những mẫu robot biết đi, biết nhảy thì một câu hỏi nghiệt ngã đã trỗi dậy. Đó là thứ mà robot hình người đang bán cho thị trường hôm nay thực chất là năng lực lao động, hay chỉ là những câu chuyện về vốn đầu tư?
Nghịch lý những đơn hàng “làm màu”
Thực tế ngành công nghiệp này đang phơi bày một nghịch lý: Những đơn hàng hiện tại chủ yếu dừng lại ở việc trưng bày thương hiệu, xác thực thí điểm hoặc các thỏa thuận hợp tác chiến lược.
Theo phân tích của Huxiu, đây không phải là những đơn hàng phản ánh nhu cầu sản xuất thực tế. Trong khi đơn hàng trưng bày giúp khách hàng mua lấy sự chú ý cho mục đích truyền thông, đơn hàng thí điểm lại là cách doanh nghiệp “mua” sự an tâm để không bị tụt hậu, còn các hợp đồng chiến lược thường mang nặng giá trị PR (Public Relations).
Thứ mà ngành này thực sự khao khát, đó là những đơn hàng thu mua tái lặp để nâng cao hiệu suất lao động, hiện tại vẫn là một ẩn số chưa có lời giải.
Chính vì vậy, các công ty robot của Trung Quốc đang rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan giữa việc có giá trị thực sự và có thể kiếm tiền.
Đi sâu vào bài toán công nghiệp, chúng ta sẽ thấy robot hình người tại Trung Quốc đang vấp phải một rào cản mang tính bản chất. Câu hỏi cốt lõi mà các nhà sản xuất chưa giải quyết được là tại sao nhiều nhiệm vụ công nghiệp vốn cần tự động hóa lại từ chối robot “hình dáng con người”.
Trong môi trường nhà máy, sự “giống người” không phải là đích đến, mà là “sự hữu dụng” mới là thước đo duy nhất. Robot hình người sở hữu lợi thế cốt lõi là tính đa năng, nhưng trong thế giới sản xuất hàng loạt, đây lại trở thành một điểm yếu chí mạng.
Hình ảnh tại một nhà sản xuất robot hình người hàng loạt tại Trung Quốc
Tính đa năng đồng nghĩa với sự dư thừa cấu hình, và sự dư thừa cấu hình đồng nghĩa với chi phí cao không cần thiết. Việc sử dụng một bàn tay linh hoạt có 22 bậc tự do chỉ để vặn một chiếc ốc vít là một sự lãng phí tài nguyên khó có thể chấp nhận dưới góc nhìn kinh tế học công nghiệp.
Khi bàn về khả năng thay thế con người, các con số tài chính đã đưa ra một câu trả lời lạnh lùng. Dữ liệu từ Viện Nghiên cứu Công nghiệp Robot công nghệ cao của Trung Quốc cho thấy, trong quý 1 năm 2026, giá thành mỗi robot hình người đã giảm xuống mức 100.000 Nhân dân tệ, giảm 33% so với năm 2025.
Tuy nhiên, đây mới chỉ là giá mua của phiên bản cơ bản. Trên thực tế, khi đưa robot vào các công đoạn sản xuất cụ thể, tổng chi phí sở hữu bao gồm cả vận hành, bảo trì và các chi phí phát sinh sẽ khiến con số này tăng gấp đôi, thậm chí hơn so với giá mua.
Một robot có thể thực sự làm việc trong nhà máy có tổng chi phí thực tế lên tới 500.000 đến 600.000 Nhân dân tệ.
Nếu thực hiện một phép tính khấu hao đơn giản, với tổng chi phí 500.000 Nhân dân tệ để thay thế một công nhân có mức lương 100.000 Nhân dân tệ mỗi năm, chu kỳ hồi vốn sẽ kéo dài tới 5 năm.
Đây là một con số "chí mạng" trong ngành sản xuất, nơi chu kỳ khấu hao thiết bị điển hình nằm trong khoảng 5 đến 6 năm, chưa kể công nghệ đang thay đổi với tốc độ chóng mặt.
Hơn thế nữa, khách hàng sản xuất không vận hành dựa trên các phép tính hồi vốn. Họ cần sự liên tục, tỷ lệ thành phẩm ổn định và khả năng dự báo được việc bảo trì.
Thực trạng hiện nay là tuổi thọ thân máy của robot theo nghiên cứu chỉ dao động từ 6 đến 8 tháng, và khi hỏng hóc, thời gian sửa chữa có thể kéo dài tới 1 tháng.
Trong một dây chuyền sản xuất tính toán tổn thất theo từng phút, sự gián đoạn này là điều không thể chấp nhận được.
Đứng trước thực tế này, Chủ tịch Xpeng Motors, ông Hà Tiểu Bằng, đã có những nhận định rất thẳng thắn. Ông cho rằng độ khó trong nghiên cứu phát triển robot hình người cao hơn gấp hàng chục lần so với ô tô. Trong ngắn hạn, việc đưa robot vào nhà máy không phải là giải pháp tối ưu. Ông tin rằng robot hình người ở giai đoạn hiện nay phù hợp hơn với các kịch bản hướng dẫn mua sắm, trưng bày hoặc các vai trò kết bạn.
Trong cuộc đua này, các hãng xe hơi đang nắm giữ lợi thế kênh phân phối tự nhiên, với nhà máy sẵn có để làm nơi thử và cửa hàng kinh doanh để làm showroom. Tuy nhiên, lợi thế này không phải là tấm vé bảo chứng cho sự thành công thương mại.
Khi một hãng xe đưa robot vào dây chuyền sản xuất của chính mình, họ không thể làm biến mất chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D) hay sản xuất, mà chỉ chuyển dịch nó từ bộ phận thu mua sang các bộ phận phát triển.
Nếu một robot giá 500.000 Nhân dân tệ không thể chứng minh hiệu quả vượt trội hơn một công nhân, các quản lý dây chuyền sẽ không có lý do gì để sử dụng, trừ khi có sự cưỡng ép từ tập đoàn.
Đáng ngại hơn, sự ưu tiên cho đơn hàng nội bộ còn tạo ra rủi ro che đậy các khiếm khuyết công nghệ, khiến sản phẩm không bao giờ đủ chín muồi để bước ra thị trường cạnh tranh thực thụ.
Đối với thị trường tiêu dùng, robot hình người cũng đang thiếu vắng những ứng dụng “sát thủ”. Một thiết bị giá hàng trăm nghìn Nhân dân tệ nhưng chỉ có khả năng đi lại và chào hỏi là quá đắt để làm đồ chơi, thiếu linh hoạt để làm bảo mẫu và chiếm quá nhiều diện tích để làm vật trang trí.
Vì thế, sự cám dỗ lớn nhất của robot hình người đối với các hãng xe không nằm ở doanh thu ngắn hạn mà nằm ở khả năng chiếm lĩnh cửa ngõ tương tác thế hệ mới. Nhưng chiến lược này cũng đòi hỏi sự đánh đổi lớn. Hàng tỷ Nhân dân tệ đổ vào robot có thể sẽ hiệu quả hơn nếu được tập trung vào tối ưu hóa thuật toán tự động lái hay công nghệ pin.
Cơn khát “thực dụng” và bài toán sinh tồn
Theo dự báo tương lai của tờ Huxiu trong hai năm tới, ngành robot hình người sẽ chứng kiến một cuộc thanh lọc mạnh mẽ. Những công ty chỉ sống bằng những video trình diễn bắt mắt mà không có khả năng chuyển đổi thành đơn hàng sẽ sớm phải rời cuộc chơi. Những doanh nghiệp dựa vào ngân sách trưng bày hay các dự án chính phủ có thể tồn tại nhưng khó lòng lớn mạnh.
Những người chiến thắng cuối cùng sẽ không nhất thiết phải là những đơn vị có công nghệ rực rỡ nhất, mà là những công ty có khả năng nén tổng chi phí sở hữu (TCO) xuống thấp nhất, có khả năng sửa chữa nhanh và biến mỗi thí điểm thành một chuỗi tái mua hàng bền vững.
Năm 2026, ngành robot hình người tại Trung Quốc chắc chắn sẽ là một bản “trường ca” đan xen giữa băng và lửa. Một mặt, phần thân robot đang chạy đua trên các bảng số liệu định giá cao ngất ngưởng và những video trình diễn choáng ngợp.
Mặt khác, linh hồn của sự thương mại hóa vẫn đang đình trệ trước những bài toán hiệu quả chưa có lời giải. Cuộc đào thải lớn nhất của ngành trong thời gian tới sẽ không diễn ra ở phòng thí nghiệm, mà ở ngay tại khâu bán hàng. Robot biết đi, biết nhảy mới chỉ là tấm vé vào cửa. Chỉ khi nào có thể thuyết phục khách hàng tái mua hàng nhờ vào giá trị sản xuất thực thụ, lúc đó mới có thể khẳng định robot hình người đã thực sự “sống” trên thị trường.
*Theo Huxiu
