Trí tuệ nhân tạo và công nghệ có thể là đôi cánh, nhưng không được phép trở thành bức tường - Ảnh minh họa: aicompetence.org
Sam Altman, người điều hành OpenAI, từng kể rằng nhóm bạn giám đốc công nghệ của ông đang cá cược xem năm nào sẽ xuất hiện công ty một người đầu tiên được định giá 1 tỉ đô la, điều "không tưởng nếu không có AI". Từ đó, "công ty một người" thành một giấc mơ phổ biến toàn cầu, kể cả ở Việt Nam.
Năm 2025, nhóm nghiên cứu của Trường Kinh doanh Harvard và Trường Wharton, dẫn đầu bởi Fabrizio Dell'Acqua, làm một thí nghiệm với gần 800 chuyên viên của Tập đoàn Procter & Gamble, trên những bài toán phát triển sản phẩm thật của công ty và thấy rằng: Một người làm việc cùng AI cho ra kết quả ngang với một đội hai người không có AI. Từ những kết quả như vậy, không ít người đi thẳng đến kết luận rằng đã có AI thì không cần cộng tác với ai nữa.
Vậy công ty một người có đồng nghĩa với không cần ai? Tôi cho rằng đây là chỗ nhầm lẫn đáng lo nhất hiện nay.
Sự cô lập là kẻ thù của đổi mới
Trong chuyến đi học về các mô hình tổ chức và lãnh đạo mới thời AI tại Mỹ vào tháng 8 vừa qua, tôi đến Cambridge Innovation Center (CIC) ở Kendall Square, Cambridge, ngay cạnh Đại học MIT.
Tiến sĩ Suman Lal, cố vấn cấp cao của CIC, mở đầu bài trình bày bằng hình ảnh trạm thí nghiệm mà Nikola Tesla dựng lên năm 1899 trên một gò đất cao ở Colorado, rào kín, mỗi cột hàng rào treo bảng "Cấm vào. Rất nguy hiểm".
Thiên tài từng làm việc như thế, một mình và bí mật. Nhưng Suman nói cách ấy đã hết thời, vì ví dụ như một bài toán ung thư hôm nay cần bác sĩ, nhà hóa học, nhà toán học và kỹ sư cùng phát triển giải pháp.
CIC ra đời năm 1999 từ một không gian làm việc chung vỏn vẹn 250 mét vuông. Hơn mười ngàn công ty đã khởi đầu từ đó, trong đó có Android và HubSpot thời còn non trẻ. Điều khiến tôi ấn tượng nhất là câu khẩu hiệu của Venture Café, mạng lưới CIC khai sinh năm 2009: "Sự cô lập là kẻ thù của đổi mới".
Alex Cheung, Giám đốc Venture Café Cambridge, từng đùa rằng nơi này không có vốn mạo hiểm mà cũng chẳng có cà phê. Cái họ có là một buổi tụ họp mỗi chiều thứ Năm, miễn phí, mở cho bất kỳ ai, đều đặn suốt hơn 15 năm, hiện đã có mặt ở 17 thành phố và đón hơn trăm ngàn lượt khách mỗi năm.
Riêng ở Cambridge, mỗi tuần hơn bốn trăm rưỡi người bước vào và kết nối lẫn nhau: nhà khởi nghiệp, sinh viên, nhà đầu tư, và những khách hàng mang theo một nhu cầu chưa ai đáp ứng.
Alex Cheung giải thích cả cách bài trí: bàn cao để người ta dựa vào thay vì ngồi xuống, vì đứng dựa bàn thì dễ mở lời với người lạ hơn. Alex gọi việc mình làm là "kỹ thuật hóa vận may": tạo ra thật nhiều khoảnh khắc may mắn để người này có cơ hội kết nối và "đổi đời" người kia.
Trở về từ chuyến đi, tôi nhận ra rằng giá trị thật sự chỉ sinh ra từ mối quan hệ nơi hai hay nhiều con người thật gặp nhau, chứ hiếm khi bên trong một cá thể cô lập.
Chúng ta không được sinh ra để cô độc, dù có thành công
Xu hướng ngày càng tự cô lập do sự tiện lợi của công nghệ và AI còn có một nguy cơ lớn hơn. Tháng 6-2025, Ủy ban về Kết nối xã hội của Tổ chức Y tế thế giới công bố rằng cứ sáu người trên hành tinh thì có một người cô đơn, và cô đơn góp phần vào khoảng 871.000 ca tử vong mỗi năm, một mức tàn phá nhân mạng xếp ngang thuốc lá và ô nhiễm không khí. Đáng buồn thay, tỉ lệ cao nhất lại nằm ở người trẻ, thế hệ đáng ra được "kết nối" nhiều nhất trong lịch sử.
Ở chiều ngược lại, Nghiên cứu Phát triển người trưởng thành của Đại học Harvard, cuộc nghiên cứu dài nhất thế giới về đời người, đã theo dõi hàng trăm người từ năm 1938 đến nay. Bác sĩ tâm thần Robert Waldinger, người đang điều hành nghiên cứu, tóm gọn hơn 80 năm dữ liệu thành kết luận: Những mối quan hệ chất lượng giữ cho ta khỏe mạnh và hạnh phúc hơn, và đó là yếu tố dự báo mạnh nhất, mạnh hơn cả tài sản hay danh vọng.
Viết đến đây, tôi phải tự hỏi mình: Lần gần nhất tôi gặp một người không vì việc gì cả là khi nào? Tôi đoán rằng câu hỏi ấy cũng không dễ với nhiều bạn đọc đang làm việc rất hiệu quả một mình.
Tôi không phản đối công ty một người. Tôi phản đối ảo tưởng rằng thành công một mình nghĩa là không cần ai. Vì điều tôi vẫn tin, sau gần 20 năm làm giáo dục và tham vấn tâm lý, là con người thương và quan tâm đến con người, con người biết chăm lo cho con người, và chỉ từ đó giá trị mới phát sinh rồi được nhân lên, làm cuộc đời mỗi chúng ta đẹp đẽ và ý nghĩa hơn.
Trí năng nhân tạo và công nghệ có thể là đôi cánh, nhưng không được phép trở thành bức tường. Tôi tin năng lực quan trọng nhất của thời AI vẫn là kết nối sâu giữa người với người.
