Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng nằm bên quốc lộ 40B, tại xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng (huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam cũ).
Đây là nơi lưu giữ nhiều dấu tích, kỷ vật gắn với cuộc đời và sự nghiệp của cụ Huỳnh - chí sĩ yêu nước, nhà báo lớn của đất Quảng.
Ngôi nhà cổ tọa lạc trong khu vườn rộng khoảng 4.000m2, do ông Huỳnh Văn Phương, thân sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng, xây dựng từ năm 1869 theo lối kiến trúc thời Nguyễn.
Đây là nơi gắn với thời niên thiếu của cụ Huỳnh ở làng Thạnh Bình, trước khi ông dấn thân vào con đường khoa cử, hoạt động yêu nước và làm báo.
Trải qua hơn 150 năm, ngôi nhà vẫn giữ vẻ trầm mặc giữa không gian làng quê trung du.
Lối vào được lát gạch, hai bên là bờ đá xếp thấp cùng hàng chè tàu cắt tỉa thẳng tắp, tạo nên không gian yên bình, cổ kính.
Công trình rộng khoảng 90m2, gồm 3 gian, 2 chái. Dù đã qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, ngôi nhà vẫn giữ gần như nguyên vẹn kiến trúc xưa với khung sườn gỗ chắc chắn, mái ngói, tường vôi và nhiều đường nét chạm trổ tinh xảo.
Bên trong ngôi nhà cổ, hệ thống cột, cửa và nhiều chi tiết chạm trổ được làm chủ yếu bằng gỗ mít, kết hợp mái ngói, nền gạch, tạo nên vẻ trầm mặc của công trình hơn 150 năm tuổi.
Phần mái, vì kèo và các chi tiết gỗ trong nhà được chạm khắc tinh xảo, thể hiện nét kiến trúc truyền thống của nhà rường xứ Quảng.
Gian giữa ngôi nhà là không gian thờ tự trang nghiêm, với tượng bán thân cụ Huỳnh Thúc Kháng đặt ở vị trí trung tâm. Xung quanh là các chi tiết chạm khắc gỗ tinh xảo, tạo nên vẻ cổ kính cho ngôi nhà hơn 150 năm tuổi.
Theo bảng thuyết minh tại di tích, cụ Huỳnh Thúc Kháng, sinh năm 1876, tại làng Thạnh Bình, tổng Tiên Giang Thượng, huyện Hà Đông, phủ Thăng Bình. Nổi tiếng thông minh, học giỏi, cụ Huỳnh sớm đạt thành tích cao trong khoa cử. Năm 1900, cụ đỗ Giải nguyên kỳ thi Hương; đến năm 1904 đỗ Tiến sĩ nhưng không ra làm quan.
Năm 1906, cụ Huỳnh cùng các sĩ phu yêu nước khởi xướng phong trào Duy Tân ở Quảng Nam và miền Trung.
Năm 1908, khi phong trào chống sưu thuế bùng nổ, cụ bị thực dân Pháp bắt, đày ra Côn Đảo. Sau 13 năm tù đày, cụ được trả tự do và tiếp tục hoạt động vì dân, vì nước.
Một dấu mốc đặc biệt trong cuộc đời cụ Huỳnh là việc sáng lập Báo Tiếng Dân tại Huế. Ngày 10/8/1927, số báo đầu tiên ra đời, do cụ Huỳnh Thúc Kháng làm chủ nhiệm kiêm chủ bút. Đây là tờ báo quốc ngữ đầu tiên ở miền Trung.
Gần 1 thế kỷ trước, Tiếng Dân đã là một tờ báo đặc biệt: hoạt động độc lập, tự chủ về tài chính và kiên định với mục tiêu phản ánh tiếng nói của nhân dân.
Trong 16 năm hoạt động, từ 1927 đến 1943, Tiếng Dân xuất bản 1.766 số, trở thành một trong những tờ báo có ảnh hưởng lớn trong đời sống xã hội lúc bấy giờ.
Thời gian đầu, báo Tiếng Dân phát hành 2 kỳ mỗi tuần. Giai đoạn 1936 - 1939, báo tăng lên 3 số mỗi tuần; từ đầu năm 1940, báo trở lại nhịp phát hành 2 số mỗi tuần.
Mỗi số báo thường có 2 - 6 trang, khổ rộng, nội dung phong phú với các bài bình luận tình hình trong nước, thế giới, chuyện đời, vịnh sử, tin tức, thơ văn tuyển chọn...
Nhiều cây bút tên tuổi như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh,... từng có tác phẩm xuất hiện trên Tiếng Dân.
Trong ngôi nhà lưu niệm, một số tờ Tiếng Dân đã ngả màu thời gian vẫn được gìn giữ. Những trang báo cũ là dấu tích đặc biệt về một giai đoạn báo chí đầy khí phách, khi ngòi bút được dùng để phản ánh tiếng nói của nhân dân, khơi dậy tinh thần yêu nước.
Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, cụ Huỳnh được Chủ tịch Hồ Chí Minh mời giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ.
Năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp đàm phán, cụ được giao giữ chức Quyền Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong một thời gian.
Năm 1947, cụ Huỳnh qua đời tại Quảng Ngãi khi đi kinh lý miền Trung. Theo tâm nguyện, cụ được an táng trên đỉnh núi Thiên Ấn, một thắng cảnh nổi tiếng của Quảng Ngãi.
Với tài năng, đức độ và lòng yêu nước, người dân thường nhắc đến cụ bằng tên gọi gần gũi: “Cụ Huỳnh”. Năm 2012, Chủ tịch nước truy tặng Huân chương Sao vàng cho cụ Huỳnh Thúc Kháng, ghi nhận những công lao, đóng góp to lớn của cụ đối với đất nước.
Năm 1990, ngôi nhà cổ này được công nhận là Di tích lịch sử quốc gia. Hiện nơi đây đón hàng nghìn lượt khách trong và ngoài nước đến tham quan, dâng hương mỗi năm.
Bà Trần Thị Việt, cháu dâu cụ Huỳnh Thúc Kháng, lau dọn tủ trưng bày hiện vật. Nhiều năm qua, bà cùng gia đình chăm sóc, gìn giữ khu di tích.
Theo bà Việt, nhiều lãnh đạo Đảng, Nhà nước đã về thăm, dâng hương tưởng niệm cụ Huỳnh và trồng cây lưu niệm trong khuôn viên di tích.
Ngoài các số Báo Tiếng Dân, nhà lưu niệm còn trưng bày nhiều kỷ vật đặc biệt gắn với cuộc đời cụ Huỳnh Thúc Kháng. Trong đó có chiếc kính và đồng hồ được cụ sử dụng lúc sinh thời
Đôi guốc của cụ Huỳnh Thúc Kháng sử dụng trong những năm công tác tại Ủy ban Kháng chiến hành chính Nam Trung Bộ
Du khách tìm hiểu các bút tích, tư liệu liên quan đến cụ Huỳnh Thúc Kháng. Những hiện vật còn lại hôm nay giúp người xem hiểu thêm về cuộc đời và dấu ấn làm báo của cụ Huỳnh
