"Con đừng xem điện thoại nữa!" nhưng bố mẹ vẫn đang lướt.
Một buổi tối tại nhà riêng ở Bắc Ninh, chị Thạch Thảo vừa chuẩn bị bữa tối vừa liên tục kiểm tra tin nhắn công việc trên điện thoại. Cậu con trai gần 4 tuổi ngồi bên cạnh chăm chú xem video hoạt hình trên màn hình vô tuyến. Khung cảnh ấy quen thuộc đến mức chị không còn thấy có gì bất thường.
"Tôi biết cho con xem nhiều là không tốt. Nhưng nhiều hôm đi làm về mệt, còn phải nấu cơm, dọn dẹp nhà cửa. Chỉ cần đưa điện thoại là con ngồi yên, không quấy khóc nữa", chị Thảo chia sẻ.
Không chỉ con trai, chính chị cũng cảm thấy bản thân ngày càng phụ thuộc vào điện thoại.
"Có lúc đang chơi với con nhưng điện thoại báo tin nhắn là tôi lại cầm lên xem. Nhiều khi mở máy chỉ định trả lời một tin nhắn nhưng rồi lại lướt mạng xã hội thêm nửa tiếng. Tôi biết mình đang làm gương không tốt cho con nhưng thực sự rất khó bỏ."
Câu chuyện của chị Thảo phản ánh thực trạng đang diễn ra ở nhiều gia đình hiện đại: trẻ em sử dụng màn hình ngày càng nhiều, nhưng người lớn cũng không khá hơn.
Theo báo cáo của tổ chức Common Sense Media, phụ huynh hiện dành trung bình hơn 9 giờ mỗi ngày cho các loại màn hình, trong đó phần lớn là thời gian giải trí chứ không phải phục vụ công việc. Điều đáng chú ý là đa số phụ huynh vẫn tin rằng mình là hình mẫu tốt cho con trong việc sử dụng thiết bị số.
Nghịch lý này đang đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: liệu trẻ em có thực sự là nguyên nhân của vấn đề, hay các em chỉ đang phản chiếu thói quen của người lớn?
Khi điện thoại trở thành "người giữ trẻ"
Trong nhiều năm qua, các cuộc tranh luận về trẻ em và màn hình thường tập trung vào việc giới hạn thời gian sử dụng của trẻ. Tuy nhiên, ngày càng nhiều nghiên cứu cho thấy hành vi của cha mẹ mới là yếu tố có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất.
Các nhà nghiên cứu gọi hiện tượng cha mẹ thường xuyên nhìn điện thoại thay vì tương tác với con là "parental phubbing", tạm dịch là hành vi phớt lờ con cái vì điện thoại.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 trên tạp chí Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking khảo sát 3.445 phụ huynh có con trong độ tuổi mầm non cho thấy thời gian sử dụng màn hình của trẻ giảm đáng kể khi cha mẹ hạn chế hành vi "phubbing" và trở thành hình mẫu tích cực trong việc sử dụng thiết bị số.
Các tác giả nhấn mạnh rằng việc giảm thói quen cầm điện thoại trước mặt con là yếu tố quan trọng để hạn chế tình trạng trẻ sử dụng màn hình quá mức.
Điều này không quá khó hiểu. Trẻ nhỏ học hỏi chủ yếu thông qua quan sát. Khi bố mẹ liên tục kiểm tra thông báo, lướt mạng xã hội trong bữa ăn hay vừa trò chuyện vừa nhìn vào màn hình, trẻ sẽ mặc nhiên xem đó là hành vi bình thường.
Chị Thạch Thảo thừa nhận mình đã nhiều lần rơi vào tình huống đó.
"Có lần tôi bảo con cất máy tính bảng đi để ăn cơm nhưng chính mình lại vừa ăn vừa xem điện thoại. Con nhìn tôi rồi hỏi: 'Mẹ cũng đang xem điện thoại mà'. Lúc ấy tôi thấy rất khó trả lời."
Theo các chuyên gia tâm lý, đây chính là mâu thuẫn mà nhiều gia đình đang gặp phải. Người lớn muốn đặt ra giới hạn cho trẻ nhưng lại không tuân thủ những giới hạn ấy.
Hệ quả là những quy tắc trong gia đình dần mất hiệu lực. Thay vì nghe theo lời dạy, trẻ sẽ làm theo những gì chúng quan sát được mỗi ngày.
Không phải ngẫu nhiên mà nhiều cha mẹ lựa chọn điện thoại như một công cụ hỗ trợ chăm con.
Áp lực công việc, nhịp sống bận rộn và sự thiếu hụt thời gian dành cho gia đình khiến chiếc smartphone trở thành giải pháp nhanh nhất để giữ trẻ ngồi yên.
"Tôi từng thử cất hết điện thoại đi vào buổi tối. Nhưng con đòi xem hoạt hình, khóc gần một tiếng đồng hồ. Cuối cùng tôi lại đưa máy cho con vì còn quá nhiều việc phải làm", chị Thảo kể.
Nhiều phụ huynh cũng rơi vào vòng luẩn quẩn tương tự. Họ sử dụng điện thoại để giảm tiếng khóc, giảm sự quấy phá của con trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài lại lo lắng khi trẻ ngày càng phụ thuộc vào màn hình.
Các nghiên cứu quốc tế được tổng hợp tại trang Parents cũng cho thấy việc cha mẹ liên tục ưu tiên điện thoại hơn các tương tác trực tiếp có thể làm suy giảm chất lượng gắn kết giữa cha mẹ và con cái. Trẻ thường cảm thấy bị bỏ rơi hoặc không được chú ý khi người lớn liên tục bị phân tâm bởi màn hình.
Trong khi đó, nhiều nghiên cứu khác cảnh báo thời gian sử dụng màn hình quá mức ở trẻ em có liên quan đến các vấn đề về cảm xúc, hành vi và sức khỏe tinh thần.
Nghiên cứu do Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (American Psychological Association - APA) thực hiện và công bố trên tạp chí Psychological Bulletin đã rà soát, phân tích 117 nghiên cứu độc lập với sự tham gia của hơn 292.000 trẻ em dưới 10 tuổi trên toàn thế giới cho thấy việc gia tăng thời gian màn hình có liên hệ với nguy cơ xuất hiện các vấn đề cảm xúc và hành vi ở trẻ.
Tuy nhiên, giải pháp không đơn thuần là cấm trẻ sử dụng điện thoại.
Thực tế, nhiều chuyên gia cho rằng việc kiểm soát thời gian sử dụng điện thoại của trẻ sẽ rất khó thành công nếu cha mẹ không thay đổi thói quen của chính mình. Trao đổi trên VTV, PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng: "Giữa bố mẹ và con cái, cần phải học ngôn ngữ của nhau, học cách lắng nghe.”
Ông chia sẻ thêm: “Bố mẹ cần phải biết được giới trẻ đang nói chuyện với nhau bằng ngôn ngữ gì, thuật ngữ gì. Khi phụ huynh đã lắng nghe được thì phải lắng lòng mình lại, bỏ qua tất cả những định kiến, dán nhãn về thế hệ con cái của mình".
Theo ông, sự kết nối và đồng hành của cha mẹ quan trọng hơn những biện pháp cấm đoán đơn thuần.
Những lời khuyên này cũng là điều chị Thạch Thảo đang dần nhận ra sau nhiều lần bất lực trong việc hạn chế thời gian sử dụng điện thoại của con. Chị cho biết mình đã bắt đầu thay đổi từ những việc nhỏ như dành thời gian chơi cùng con mà không cầm điện thoại, trò chuyện nhiều hơn thay vì chỉ tìm cách ngăn cản.
Trong cuộc chiến với màn hình, trẻ em thường được xem là đối tượng cần được quản lý. Thế nhưng có lẽ bài học khó nhất lại dành cho người lớn. Bởi trước khi yêu cầu con buông điện thoại xuống, cha mẹ cũng cần tự hỏi: mình đã thực sự làm được điều đó hay chưa?
