Đại biểu Quốc hội Phạm Khánh Phong Lan - Ảnh: NGUYỄN KHÁNH
Kỳ họp không thường lệ thứ nhất Quốc hội khóa XVI đang thảo luận dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Quan điểm của tôi rất rõ ràng: không ai dung dưỡng cho vi phạm, vi phạm phải trả giá nhưng mục tiêu cuối cùng của pháp luật không chỉ là trừng phạt...
Cái giá phải trả cho thất bại trong nghiên cứu quá lớn
Lần này, nếu chúng ta chỉ dừng lại ở một nghị quyết mang tính tình thế mà không nhìn đến tận gốc rễ vấn đề thì những điểm nghẽn tương tự vẫn lặp lại.
Tôi đặc biệt trăn trở đối với lĩnh vực nghiên cứu khoa học. Đất nước đang đặt rất nhiều kỳ vọng vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Nhưng muốn có đổi mới sáng tạo phải chấp nhận một nguyên lý rất cơ bản của khoa học: không phải mọi nghiên cứu đều thành công.
Trên thế giới, mỗi phát minh đều được xây dựng từ vô số lần thử nghiệm. Có những đề tài thành công, có những đề tài thất bại. Điều đó hoàn toàn bình thường.
Trong nghiên cứu khoa học, theo tôi, điều quan trọng nhất không phải là tỉ lệ thành công mà là sự trung thực. Thành công hay thất bại đều là chuyện bình thường. Điều bất thường nằm ở chỗ hiện nay cái giá phải trả cho thất bại lại quá lớn.
Khi một đề tài sử dụng ngân sách nhà nước không đạt kết quả như kỳ vọng, người thực hiện có thể phải đối diện với thanh tra, kiểm toán, thậm chí là trách nhiệm hình sự vì cho rằng đã gây thiệt hại cho ngân sách. Trong khi đó, bản chất của nghiên cứu khoa học luôn chứa đựng rủi ro và không ai có thể cam kết thành công ngay từ đầu.
Chính cơ chế ấy đang tạo ra một nghịch lý rất đáng buồn. Thay vì khuyến khích sự trung thực, chúng ta lại vô hình trung buộc người nghiên cứu phải tìm mọi cách để đề tài được nghiệm thu, để kết quả "đẹp" hơn thực tế, để mọi thứ đều đúng trên giấy tờ.
Tôi đã nói rất thẳng tại nghị trường rằng: "Chúng ta vô hình trung tập cho người nghiên cứu phải nói dối để được nghiệm thu, để hợp thức hóa kết quả và kinh phí. Sự thật trần trụi là như vậy".
Theo tôi, đây mới là điều đáng lo nhất. Một đề tài thất bại có thể chỉ làm mất một khoản kinh phí. Nhưng nếu sự trung thực bị đánh đổi thì cái mất là nền tảng của khoa học.
Điều đó cũng đang dập tắt khát vọng nghiên cứu của rất nhiều nhà khoa học trẻ. Họ khó tiếp cận những đề tài lớn để có nguồn lực nghiên cứu. Đến khi có cơ hội thì lại phải lo thủ tục, chứng từ, nghiệm thu nhiều hơn lo chuyên môn. Nếu cứ tiếp tục như vậy, rất khó hình thành một đội ngũ khoa học đủ sức cạnh tranh trong thời đại công nghệ.
Bởi vậy, theo tôi, chúng ta không thể chỉ nói với nhà khoa học rằng cứ nghiên cứu đi, nếu thất bại sẽ không bị xử lý.
Điều cần làm là thay đổi cả cơ chế nghiên cứu khoa học. Chúng ta phải tạo điều kiện để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư cho nghiên cứu, có chính sách ưu đãi phù hợp để doanh nghiệp trở thành chủ thể của đổi mới sáng tạo.
Cơ chế khuyến khích đổi mới nhưng không dung túng sai phạm
Điều quan trọng hơn sau mỗi bài học, xã hội phải vận hành tốt hơn, bộ máy phải hoạt động hiệu quả hơn và những người làm việc vì lợi ích chung không còn bị trói buộc bởi nỗi sợ hãi.
Điều này có nghĩa khi doanh nghiệp bỏ vốn, họ sẽ tự đánh giá hiệu quả, tự chấp nhận rủi ro và tự lựa chọn con đường phát triển. Tinh thần ấy cũng cần được nhìn nhận ở khu vực doanh nghiệp nhà nước.
Tôi rất chia sẻ với những người đang quản lý doanh nghiệp nhà nước. Doanh nghiệp tư nhân nếu đầu tư thất bại thì mất vốn của mình. Nhưng người quản lý doanh nghiệp nhà nước nhiều khi ngoài rủi ro kinh tế còn đối diện cả nguy cơ chịu trách nhiệm hình sự.
Thương trường vốn là chiến trường. Chậm một cơ hội có thể mất cả thị trường. Nhưng nếu mỗi quyết định đều bị bao phủ bởi nỗi lo trách nhiệm thì rất khó có thể yêu cầu họ dám đổi mới, dám cạnh tranh.
Dĩ nhiên điều đó không có nghĩa là mở đường cho sai phạm. Tôi cho rằng phải phân định thật rõ giữa hành vi cố ý vụ lợi với những sai sót khách quan trong quá trình thực thi nhiệm vụ. Phải đủ sức răn đe người vi phạm nhưng cũng phải đủ cơ chế để bảo vệ người ngay thẳng, người dám làm vì lợi ích chung. Đó mới là sự công bằng của pháp luật.
Là người nhiều năm công tác trong lĩnh vực y tế, tôi càng thấm thía điều này. Có những bác sĩ, những giám đốc bệnh viện không dám mua sắm thiết bị phục vụ người bệnh chỉ vì lo ngại nếu doanh nghiệp cung cấp vi phạm thì cuối cùng chính mình sẽ phải chịu trách nhiệm.
Theo tôi, mất danh dự mới là mất mát lớn nhất. Đằng sau một người bác sĩ là cả quá trình hàng chục năm học tập, rèn luyện và cống hiến. Xã hội cũng mất đi những con người mà chúng ta đã dành rất nhiều thời gian và nguồn lực để đào tạo.
Tôi kỳ vọng nghị quyết lần này không chỉ tháo gỡ những vướng mắc trước mắt mà còn mở ra một tư duy quản trị mới: khuyến khích đổi mới nhưng không dung túng sai phạm; bảo vệ người trung thực nhưng xử lý nghiêm người trục lợi.
TIẾN LONG - THÀNH CHUNG ghi
