Đánh thức sức sống di sản bằng công nghệ và sáng tạo đương đại

Admin

Không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ những giá trị văn hóa trong bảo tàng, công nghệ số đang mở ra nhiều cách thức mới để di sản được tiếp cận, tương tác và tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại.

Trong dòng chảy của xã hội hiện đại, di sản văn hóa không chỉ cần được bảo tồn để lưu giữ những giá trị của quá khứ mà còn phải được tiếp nối, sáng tạo và đưa vào đời sống hôm nay. Đây là nội dung trọng tâm được trao đổi tại tọa đàm "Di sản tự sinh", diễn ra tại Bảo tàng Hà Nội, với sự tham gia của các chuyên gia, nghệ sĩ trong lĩnh vực thiết kế, công nghệ và âm nhạc.

Tọa đàm đặt ra vấn đề về khả năng ứng dụng các công nghệ mới trong bảo tồn, diễn giải và tái tạo di sản văn hóa. Thông qua nghệ thuật tự sinh, công nghệ quét 3D, âm nhạc điện tử và các hệ thống hình ảnh thời gian thực, các diễn giả cùng chia sẻ những cách tiếp cận sáng tạo nhằm đưa di sản vượt ra khỏi không gian trưng bày truyền thống, trở thành nguồn chất liệu sống cho nghệ thuật đương đại.

Đánh thức sức sống di sản bằng công nghệ và sáng tạo đương đại- Ảnh 1.

Di sản văn hóa không chỉ cần được bảo tồn để lưu giữ những giá trị của quá khứ mà còn phải được tiếp nối đi vào đời sống hôm nay (Ảnh: Quốc Tiệp).

Một trong những nội dung đáng chú ý là kinh nghiệm số hóa di sản văn hóa tại Việt Nam của hai nhà thiết kế, giám tuyển Michal Teague và Ondris Pui, giảng viên ngành Thiết kế Ứng dụng Sáng tạo tại RMIT Việt Nam.

Theo chia sẻ của các diễn giả, từ năm 2019, hai người đã phối hợp với Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam triển khai các hoạt động số hóa hiện vật bằng công nghệ photogrammetry (dựng mô hình 3D từ ảnh chụp). Điểm đáng chú ý của dự án là lựa chọn những công nghệ dễ tiếp cận, tận dụng điện thoại thông minh để hỗ trợ cán bộ bảo tàng tự thực hiện việc số hóa, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào những thiết bị chuyên dụng đắt tiền.

Đánh thức sức sống di sản bằng công nghệ và sáng tạo đương đại- Ảnh 2.

Các diễn giả tham dự tọa đàm (Ảnh: Quốc Tiệp).

Năm 2021, dự án đã số hóa 10 hiện vật thuộc bộ sưu tập Trầu cau và đưa lên nền tảng trực tuyến để công chúng có thể tiếp cận từ nhiều nơi trên thế giới. Từ kết quả ban đầu, nhóm tiếp tục phát triển không gian tham quan ảo, giúp người xem, đặc biệt là học sinh, sinh viên, có thêm trải nghiệm tương tác với các hiện vật.

Chia sẻ về quan điểm thực hiện, Michal Teague nhấn mạnh số hóa di sản không đơn thuần là lưu giữ quá khứ mà quan trọng hơn là đưa những giá trị văn hóa trở lại dòng chảy hiện tại, trở nên gần gũi và có ý nghĩa trong đời sống thường ngày. Theo bà, việc người trẻ ngày càng quan tâm, tự hào và chủ động chia sẻ về di sản văn hóa Việt Nam là tín hiệu tích cực cho thấy những giá trị truyền thống đang có sức sống trong thế hệ mới.

Đánh thức sức sống di sản bằng công nghệ và sáng tạo đương đại- Ảnh 3.

Bà Michal Teague chia sẻ tại tọa đàm (Ảnh: Quốc Tiệp).

Không dừng lại ở việc xây dựng kho dữ liệu số, nhóm nghiên cứu còn tìm cách tạo ra những trải nghiệm tương tác sâu hơn giữa công chúng và hiện vật. Một trong những hướng tiếp cận được giới thiệu là ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), cho phép khách tham quan quét mã QR và trò chuyện với hiện vật thông qua những câu chuyện, giọng nói và cá tính được thiết kế riêng.

Tuy nhiên, theo các diễn giả, việc ứng dụng AI trong bảo tàng đòi hỏi quá trình kiểm tra và cập nhật thông tin thường xuyên nhằm bảo đảm tính chính xác, tránh để hệ thống đưa ra những nội dung sai lệch hoặc tự tạo ra thông tin không có căn cứ. Đây cũng là yêu cầu quan trọng để công nghệ thực sự trở thành công cụ hỗ trợ bảo tồn và giới thiệu di sản.

Đánh thức sức sống di sản bằng công nghệ và sáng tạo đương đại- Ảnh 4.

Ông Ondris Pui chia sẻ kinh nghiệm số hóa di sản văn hóa tại Việt Nam (Ảnh: Quốc Tiệp).

Ở góc độ nghệ thuật, ông TS Renick Bell, nghệ sĩ live coding, lập trình viên, giảng viên chương trình Thiết Kế Truyền thông, RMIT Việt Nam, mang đến một cách tiếp cận khác khi kết nối nghệ thuật dệt may với công nghệ và âm nhạc điện tử.

Thông qua dự án thực hiện tại Bảo tàng Triennale (Italia), ông đã sử dụng các bản thiết kế dệt may của nhà thiết kế Franz Dijkmeijer người Hà Lan để chuyển hóa những họa tiết, màu sắc thành dữ liệu âm thanh. Từ các tư liệu thiết kế cũ, bằng thuật toán máy tính, những hoa văn dệt được chuyển thành các chuỗi âm thanh, tạo nên một tác phẩm âm nhạc điện tử dài khoảng 3 phút 30 giây.

Đánh thức sức sống di sản bằng công nghệ và sáng tạo đương đại- Ảnh 5.

Ông TS Renick Bell (ngoài cùng bên phải) đã tạo nên các tác phẩm âm nhạc điện tử từ di sản (Ảnh: Quốc Tiệp).

Cách làm này không chỉ giúp công chúng tiếp cận các tác phẩm dệt may bằng thị giác mà còn mở ra khả năng cảm nhận chúng thông qua thính giác. Những họa tiết vốn chỉ được thể hiện trên bản vẽ hay chất liệu vải nay có thể trở thành một cấu trúc âm thanh, mang đến trải nghiệm nghệ thuật đa giác quan.

Theo ông TS Renick Bell, phương thức kết hợp giữa dữ liệu, lập trình và nghệ thuật dệt may còn có tiềm năng được ứng dụng trong các chương trình biểu diễn công cộng.

Đánh thức sức sống di sản bằng công nghệ và sáng tạo đương đại- Ảnh 6.

Tọa đàm thu hút cả chuyên gia quốc tế (Ảnh: Quốc Tiệp).

Trong khi đó, nhạc sĩ Trí Minh, một trong những người tiên phong của âm nhạc điện tử tại Việt Nam, mang đến góc nhìn về việc đưa văn hóa truyền thống vào các tác phẩm nghệ thuật đương đại.

Với nhiều năm thực hành sáng tạo, nhạc sĩ Trí Minh cho rằng văn hóa truyền thống không phải là những giá trị bất biến mà luôn vận động và cần được tiếp nối trong những hình thức biểu đạt mới. Thay vì chỉ khai thác trực tiếp các yếu tố nhận diện văn hóa, anh lựa chọn đưa những âm sắc, chất liệu và yếu tố sáng tạo từ âm nhạc truyền thống vào tác phẩm đương đại.

Đánh thức sức sống di sản bằng công nghệ và sáng tạo đương đại- Ảnh 7.

Nhạc sĩ Trí Minh một trong những người tiên phong của âm nhạc điện tử tại Việt Nam (Ảnh: Quốc Tiệp).

Theo nhạc sĩ, điều quan trọng là đặt các nghệ sĩ truyền thống vào vị trí trung tâm của quá trình sáng tạo. Khi những người thực hành văn hóa truyền thống được trực tiếp tham gia vào quá trình phát triển sản phẩm mới, họ không chỉ là người cung cấp chất liệu mà còn có cơ hội trở thành một phần của sự vận động và phát triển văn hóa.

Từ những chia sẻ tại tọa đàm có thể thấy, công nghệ không chỉ mở rộng khả năng lưu trữ, bảo tồn di sản mà còn tạo ra những phương thức diễn giải và trải nghiệm mới. Dù là số hóa hiện vật thành mô hình 3D, chuyển hóa họa tiết dệt may thành âm thanh hay đưa âm sắc dân gian vào âm nhạc điện tử, điểm chung của các cách tiếp cận này là tìm kiếm con đường để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Tuy nhiên, các diễn giả cũng lưu ý những thách thức về nguồn lực, tác động của đô thị hóa, biến đổi khí hậu và sự thay đổi nhanh chóng của các nền tảng công nghệ. Bên cạnh đó, việc số hóa cần gắn với sự tham gia của cộng đồng, tôn trọng câu chuyện và giá trị nguyên bản của di sản, tránh áp đặt những cách diễn giải xa rời thực tế văn hóa.