Mỗi năm, hàng triệu học sinh Brazil bước vào kỳ thi ENEM với hy vọng đổi đời. Đây là kỳ thi trung học quốc gia lớn nhất nước này, đồng thời là "tấm vé vàng" để vào đại học công lập – nơi được xem là cơ hội hiếm hoi giúp nhiều gia đình nghèo thoát khỏi vòng luẩn quẩn của bất bình đẳng.
Nhưng suốt nhiều năm qua, ENEM cũng trở thành tâm điểm tranh cãi dữ dội tại Brazil. Không ít nhà nghiên cứu cho rằng kỳ thi này đang phản chiếu khoảng cách giàu nghèo khổng lồ trong giáo dục, nơi học sinh nghèo gần như đã thất thế ngay từ khi cuộc đua bắt đầu.
ENEM (Exame Nacional do Ensino Médio) được tổ chức lần đầu năm 1998. Ban đầu, đây chỉ là bài đánh giá chất lượng giáo dục trung học. Tuy nhiên, theo thời gian, ENEM trở thành kỳ thi quyết định cơ hội vào đại học của hàng triệu học sinh Brazil.
Điểm số ENEM được dùng để xét tuyển vào các trường đại học công lập danh tiếng, xin học bổng hoặc vay hỗ trợ giáo dục. Với nhiều gia đình lao động, đây gần như là con đường duy nhất để con cái tiếp cận giáo dục đại học.
Chính vì vậy, áp lực của kỳ thi này vô cùng khắc nghiệt. Học sinh phải trải qua hai ngày thi liên tục với hàng trăm câu hỏi về toán, khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, ngôn ngữ cùng bài luận kéo dài nhiều giờ.
Tuy nhiên, điều gây tranh cãi không nằm ở độ khó, mà ở việc cơ hội đạt điểm cao giữa học sinh giàu và nghèo chênh lệch quá lớn.
Theo nhiều nghiên cứu được VoxDev và CEPAL Review dẫn lại, học sinh xuất thân từ gia đình giàu có thường vượt trội hơn đáng kể trong ENEM nhờ điều kiện học tập tốt hơn. Các em có thể theo học trường tư chất lượng cao, luyện thi chuyên sâu, học thêm ngoại ngữ và tiếp cận công nghệ hiện đại từ sớm.
Trong khi đó, học sinh nghèo – đặc biệt tại các khu ổ chuột hoặc vùng nông thôn – thường phải học trong điều kiện thiếu giáo viên, cơ sở vật chất xuống cấp và ít cơ hội tiếp cận tài liệu ôn luyện.
Nghịch lý lớn nhất của Brazil nằm ở chỗ: đại học công lập tốt nhất lại miễn học phí hoàn toàn. Điều này nghe có vẻ công bằng, nhưng thực tế phần lớn sinh viên đỗ vào các trường hàng đầu lại đến từ tầng lớp khá giả – những người có điều kiện học tốt hơn ngay từ đầu.
Trong một bài phân tích của RioOnWatch, nhiều chuyên gia cho rằng ENEM vô tình trở thành "cỗ máy tái tạo bất bình đẳng". Những học sinh giàu tiếp tục có cơ hội vào trường công danh tiếng miễn phí, còn học sinh nghèo thường phải học ở các trường tư chất lượng thấp hoặc bỏ dở việc học.
Chính phủ Brazil từng cố gắng giảm bất bình đẳng bằng chính sách ưu tiên tuyển sinh cho học sinh công lập, người da màu hoặc nhóm thu nhập thấp. Tuy nhiên, tranh cãi vẫn chưa bao giờ chấm dứt.
Mỗi mùa ENEM, mạng xã hội Brazil lại tràn ngập hình ảnh học sinh khóc sau giờ thi, phụ huynh chen kín trước điểm thi và những cuộc tranh luận gay gắt về giáo dục.
Không ít người cho rằng ENEM giống "cuộc chiến giai cấp" hơn là một kỳ thi đơn thuần. Với học sinh giàu, đó là cuộc cạnh tranh để vào trường top. Nhưng với nhiều học sinh nghèo, đây là cơ hội hiếm hoi để thay đổi cuộc đời.
Áp lực khổng lồ khiến ENEM thường được ví như một trong những kỳ thi căng thẳng nhất thế giới. Chỉ một bài thi kéo dài vài ngày có thể quyết định tương lai của cả một thế hệ trẻ.
Và cũng từ đó, ENEM trở thành tấm gương phản chiếu rõ nét nhất về bất bình đẳng xã hội tại Brazil – nơi giáo dục được kỳ vọng là con đường thoát nghèo, nhưng đôi khi lại cho thấy xuất phát điểm mới là yếu tố quyết định lớn nhất.
Khánh Linh (t/h)
