Muốn giữ di sản, phải đổi cách làm du lịch
Vùng Nam Trung Bộ được xem là một trong những không gian văn hóa biển đặc sắc của Việt Nam. Với vị trí chiến lược về biển, đảo cùng lịch sử cư trú, giao thương và tiếp biến văn hóa lâu đời nơi đây hội tụ nhiều lớp trầm tích văn hóa từ Sa Huỳnh, Champa, Đại Việt đến văn hóa làng chài, thương cảng, tín ngưỡng biển và các nghề truyền thống.
Tuy nhiên trước tác động của quá trình đô thị hóa ven biển, phát triển hạ tầng và sự thay đổi sinh kế, nhiều không gian văn hóa truyền thống đang dần bị biến dạng.
Bên cạnh đó, ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, sự mai một tri thức dân gian, thiếu lớp kế cận gìn giữ nghề truyền thống, tục lệ và lễ hội cũng đặt ra nhiều thách thức đối với công tác bảo tồn di sản.
Đây cũng là những vấn đề được nhiều chuyên gia tập trung thảo luận tại Hội thảo khoa học "Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa biển gắn với phát triển du lịch vùng Nam Trung Bộ" do Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức sáng 17/7.
Phát biểu tại hội thảo về di sản văn hoá biển vùng duyên hải Nam Trung Bộ với phát triển du lịch, PGS.TS Phạm Trung Lương cho biết giai đoạn 2021-2026 đánh dấu quá trình phục hồi và tăng tốc của du lịch vùng duyên hải Nam Trung Bộ, từng bước hình thành "hành lang du lịch biển đảo" năng động bậc nhất cả nước.
Sau khi chạm đáy vào năm 2021 do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19, lượng khách đến khu vực đã phục hồi rõ nét trong giai đoạn 2022-2023, đạt trên 30 triệu lượt vào năm 2023, trong đó gần 2 triệu lượt khách quốc tế.
Đến giai đoạn 2024-2025, du lịch tiếp tục bứt phá với tổng lượng khách vượt 70 triệu lượt, gần 20 triệu lượt khách quốc tế. Nhiều địa phương như Đà Nẵng, Quảng Nam, Khánh Hòa và Bình Thuận ghi nhận mức tăng trưởng thuộc nhóm cao nhất cả nước.
PGS.TS Phạm Trung Lương phát biểu tại hội thảo.
Theo PGS.TS Phạm Trung Lương, xu hướng phát triển du lịch tại khu vực cũng đang chuyển từ khai thác tài nguyên thiên nhiên đơn thuần sang khai thác chiều sâu văn hóa, ưu tiên xây dựng các sản phẩm đặc thù, giàu bản sắc và ứng dụng công nghệ nhằm nâng cao trải nghiệm cho du khách.
Tuy nhiên bên cạnh những kết quả tích cực, quá trình khai thác di sản vẫn bộc lộ nhiều hạn chế.
“Nhiều di tích lịch sử, công trình kiến trúc cổ và di sản đã được xếp hạng, kể cả di sản được UNESCO công nhận đang có dấu hiệu xuống cấp do tác động của lượng khách đông, biến đổi khí hậu và thiếu nguồn lực bảo tồn.
Trong khi đó, tỉ lệ hiện thực hóa giá trị di sản thành sản phẩm du lịch còn thấp. Không ít tài nguyên văn hóa có tiềm năng nhưng chưa được đầu tư bài bản để trở thành sản phẩm du lịch đặc thù có sức cạnh tranh ở cấp quốc gia”, ông Lương cho hay.
Ở góc độ thực tiễn, PGS.TS Phạm Trung Lương cũng nhìn nhận quá trình đô thị hóa ven biển, phát triển hạ tầng và sự thay đổi sinh kế đang làm biến dạng một số không gian văn hóa truyền thống. Ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, sự mai một của tri thức dân gian, thiếu lớp kế cận gìn giữ nghề truyền thống và lễ hội cũng là những thách thức ngày càng rõ nét.
Một số điểm đến đã khai thác di sản phục vụ du lịch nhưng sản phẩm còn đơn điệu, cách kể câu chuyện di sản chưa hấp dẫn; cộng đồng địa phương tuy có tham gia nhưng chưa thực sự được đồng hành trong quá trình ra quyết định và hưởng lợi từ phát triển du lịch.
Vịnh Vũng Rô (Phú Yên) là một trong những điểm đến tiêu biểu của du lịch biển Nam Trung Bộ, sở hữu cảnh quan thiên nhiên đẹp và nhiều giá trị văn hóa, lịch sử (Ảnh: Thảo Quyên).
Từ những tồn tại trên, PGS.TS Phạm Trung Lương đề xuất nhiều nhóm giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa biển gắn với phát triển du lịch vùng duyên hải Nam Trung Bộ.
Theo đó, trước hết cần nâng cao nhận thức của chính quyền địa phương, cơ quan quản lý và cộng đồng về vai trò của di sản văn hóa biển đối với phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là du lịch. Trong bối cảnh du lịch được xác định là ngành kinh tế trụ cột của vùng, tài nguyên văn hóa cần được xem là nền tảng và nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững.
Song các địa phương cần đẩy mạnh liên kết phát triển sản phẩm du lịch đặc thù, tăng cường xúc tiến quảng bá ở quy mô vùng thay vì phát triển riêng lẻ, qua đó hình thành hệ sinh thái du lịch văn hóa biển có sức hấp dẫn và khả năng cạnh tranh cao.
Hình thành các cụm, tuyến du lịch di sản biển liên vùng
Góp ý thêm về việc phát triển du lịch phải gắn với bảo tồn di sản, TS. Nguyễn Anh Tuấn cho rằng một trong những giải pháp quan trọng nhất hiện nay là đưa di sản văn hóa biển trở thành một thành tố bắt buộc trong các quy hoạch phát triển ven biển.
Theo ông nhiều quy hoạch đô thị, du lịch hay sử dụng đất ven biển hiện nay vẫn chủ yếu tập trung vào hạ tầng, giao thông, khu nghỉ dưỡng và các hoạt động kinh tế, trong khi chưa nhận diện đầy đủ các giá trị di sản văn hóa vật thể, phi vật thể cũng như không gian sinh kế truyền thống của cộng đồng cư dân biển.
Vì vậy cần xây dựng bản đồ di sản văn hóa biển vùng Nam Trung Bộ trên nền tảng số, trong đó xác định rõ hệ thống di tích lịch sử - văn hóa ven biển, làng biển truyền thống, lăng Ông, đình làng, bến cá, làng nghề, các tuyến giao thương cổ, di chỉ khảo cổ, không gian lễ hội, khu vực có tiềm năng di sản dưới nước và những vùng cảnh quan cần được bảo vệ.
"Đây không chỉ là công cụ phục vụ nghiên cứu mà cần trở thành cơ sở cho công tác quản lý và phát triển", TS. Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh.
Bên cạnh công tác quy hoạch, TS. Nguyễn Anh Tuấn cho rằng Nam Trung Bộ cần chuyển từ tư duy phát triển sản phẩm du lịch đơn lẻ sang xây dựng các tuyến, cụm du lịch di sản biển mang tính liên vùng.
Theo đó, khu vực Đà Nẵng - Hội An - Mỹ Sơn - Cù Lao Chàm có thể được định vị là trung tâm du lịch di sản đô thị biển, thương cảng cổ, văn hóa Chămpa và sinh quyển biển đảo.
Tuyến Đà Nẵng - Quảng Ngãi - Lý Sơn có thể phát triển theo chủ đề "Ký ức biển đảo và văn hóa tiền cảng thị", kết nối các giá trị văn hóa Sa Huỳnh, di tích đội Hoàng Sa - Bắc Hải cùng những câu chuyện về cư dân biển.
TS. Nguyễn Anh Tuấn đưa ra nhiều giải pháp quan trọng trong phát triển du lịch biển.
Trong khi đó, tuyến Bình Định cũ - Phú Yên cũ - Khánh Hòa có thể khai thác thế mạnh về vịnh biển, văn hóa Chăm và các đô thị biển sáng tạo; còn tuyến Ninh Thuận - Bình Thuận phát triển theo chủ đề văn hóa Chăm, sinh kế thích ứng với điều kiện tự nhiên khô hạn và các nghề truyền thống ven biển.
Một nhóm giải pháp khác được TS. Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh là phát triển du lịch cộng đồng làng biển trên nền tảng bảo vệ chủ thể di sản. Theo ông, cộng đồng không chỉ là người gìn giữ và trao truyền di sản mà còn phải được tham gia vào quá trình ra quyết định, tổ chức dịch vụ, chia sẻ lợi ích và giám sát hoạt động du lịch.
"Sản phẩm du lịch cộng đồng không nên chỉ dừng ở lưu trú hay thưởng thức hải sản mà cần phát triển các trải nghiệm gắn với làng nghề, lễ hội cầu ngư, chợ cá, nghề truyền thống, hát bả trạo và các hoạt động bảo tồn biển.
