Ảnh minh họa
Phát biểu tại Hội thảo Ngành thép Việt Nam 2026, ông Lê Phụng Thắng – Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI) – đã đưa ra những số liệu cảnh báo về làn sóng kết cấu thép nhập khẩu đang tràn ngập thị trường trong nước.
Dữ liệu của VAMI chỉ ra rằng, nếu như năm 2022 lượng kết cấu thép nhập khẩu vào Việt Nam chỉ dừng ở mức hơn 30.000 tấn, thì đến năm 2026, con số này dự báo nhảy vọt lên gần 250.000 tấn – tức tăng gấp gần 8 lần chỉ sau 4 năm. Đáng ngại hơn, sản phẩm ngoại nhập không còn bó hẹp ở phân khúc công trình nhỏ lẻ mà đã thâm nhập sâu vào các dự án công nghiệp trọng điểm có quy mô tiêu thụ từ 1.300 tấn đến 20.000 tấn. Hàng loạt công trình lớn như chuỗi dự án của Holida tại Hưng Yên và Thái Bình, dự án tại Định Sơn hay dự án Samsung giai đoạn 2 đều chứng kiến sự hiện diện áp đảo của sản phẩm thép ngoại.
Bi kịch của doanh nghiệp nội địa nằm ở khâu chốt thầu. Phản ánh từ gần 20 doanh nghiệp kết cấu thép thuộc VAMI cho thấy, nhiều đơn vị đã bỏ ra không ít công sức và nguồn lực đàm phán, tiến đến rất gần bản hợp đồng chính thức nhưng đành ngậm ngùi thất bại trước các đối thủ nước ngoài do chênh lệch đơn giá chào bán từ 8% đến 12%.
"Nhiều doanh nghiệp trong nước đã bỏ ra không ít chi phí và thời gian đàm phán, thậm chí tiến đến giai đoạn thương thảo cuối cùng trước khi ký hợp đồng, nhưng vẫn mất thầu vào phút chót do đối thủ nước ngoài đưa ra mức giá thấp hơn”, ông Thắng chia sẻ.
Tác động dây chuyền và khoảng trống từ giá nguyên liệu đầu vào
Phân tích sâu hơn về gốc rễ của sự chênh lệch giá, các chuyên gia tại hội thảo chỉ ra rằng lợi thế của hàng nhập khẩu – đặc biệt là từ Trung Quốc bắt nguồn từ giá nguyên liệu đầu vào.
Thống kê bình quân 10 tháng đầu năm 2026 cho thấy, giá thép cuộn cán nóng (HRC) tại thị trường Trung Quốc thấp hơn khoảng 6,34% so với giá tại Việt Nam. Biên độ chênh lệch này tạo dư địa lớn để các nhà sản xuất nước ngoài hạ giá thành chế tạo kết cấu thép thành phẩm, tạo nên lợi thế cạnh tranh áp đảo khi xuất khẩu sang Việt Nam.
Sự thất thế của ngành kết cấu thép hạ nguồn lập tức kích hoạt phản ứng dây chuyền tới toàn bộ hệ sinh thái sản xuất thượng nguồn. Khi các xưởng chế tạo trong nước mất đơn hàng, nhu cầu tiêu thụ các sản phẩm thép nguyên liệu nội địa như phôi thép, HRC và thép xây dựng sụt giảm tương ứng. Hệ quả là ngành công nghiệp nội địa vừa tổn thất giá trị gia tăng, vừa đối mặt với nguy cơ thu hẹp việc làm và suy giảm sức kéo kinh tế. Khi lượng nhập khẩu tăng đột biến song song với đơn giá giảm liên tục, nguy cơ bán phá giá đang trở thành mối đe dọa trực diện.
Cú sốc vĩ mô toàn cầu và áp lực từ cuộc tái cấu trúc tại Trung Quốc
Bức tranh cạnh tranh nội địa càng trở nên phức tạp khi đặt trong bối cảnh biến động của thị trường quốc tế. Báo cáo từ Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA) cùng tổ chức tư vấn ERM Việt Nam ghi nhận ngành thép đang trải qua "cú sốc kép" từ lạm phát kéo dài, biến động giá năng lượng và sự đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu. Theo ERM Việt Nam, những biến động này đòi hỏi doanh nghiệp phải thực hiện chuyển đổi thực chất để dịch chuyển từ trạng thái "dễ tổn thương" sang "vững vàng trước biến động".
Ở chiều ngược lại, báo cáo chuyên sâu của đơn vị phân tích Mysteel đánh giá thị trường thép Trung Quốc năm 2026 đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc mạnh mẽ. Dù quốc gia này đẩy mạnh cắt giảm công suất cũ và chuyển dịch sang sản xuất thép xanh, lượng hàng tồn kho lớn trong ngắn hạn vẫn tạo ra áp lực đẩy hàng xả dồn về khu vực Đông Nam Á, trong đó Việt Nam là địa bàn chịu sức ép lớn nhất.
Từ lá chắn pháp lý đến chiến lược tự cường nội lực
Đứng trước nguy cơ tổn hại ngành sản xuất trong nước, báo cáo phối hợp giữa VAMI và Citicom đưa ra định hướng kết hợp giữa công cụ phòng vệ thương mại và giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh. Lãnh đạo VAMI khuyến nghị các doanh nghiệp kết cấu thép cần chủ động liên kết, thu thập chứng cứ thiệt hại để đề xuất cơ quan quản lý áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại phù hợp, bảo vệ môi trường cạnh tranh lành mạnh.
Tuy nhiên, phòng vệ thương mại chỉ đóng vai trò là "lá chắn" hỗ trợ pháp lý ngắn hạn. Giải pháp căn cơ phải đến từ chiến lược sinh tồn nội tại của chính doanh nghiệp.
Tại hội thảo, Tập đoàn Hòa Phát đã chia sẻ bài học kinh nghiệm về việc xây dựng chiến lược bứt phá giữa kỷ nguyên lạm phát và đứt gãy năng lượng. Việc kiên trì đuổi theo mô hình sản xuất khép kín quy mô lớn, tự chủ công nghệ và chủ động điều tiết chi phí đầu vào giúp doanh nghiệp đầu ngành duy trì sức bền trước các đợt biến động giá thế giới.
Hội thảo Ngành Thép Việt Nam 2026 đã phác họa rõ nét hai mặt của một thách thức: sự gia tăng áp lực từ bên ngoài và yêu cầu cấp thiết phải thay đổi từ bên trong. Sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp thượng nguồn và hạ nguồn, kết hợp với việc kích hoạt kịp thời các công cụ phòng vệ thương mại kỹ thuật, sẽ là tiền đề quan trọng để thép Việt không chỉ giành lại vị thế ngay trên sân nhà mà còn vững vàng vươn ra thị trường quốc tế.
