Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ cho biết, Thanh minh là tiết thứ 5 trong 24 tiết khí hàng năm. Tiết khí này được lập lịch theo quan niệm của các quốc gia phương Đông. Người xưa chọn ngày đầu tiên của tiết Thanh minh để làm tết Thanh minh.
Năm 2026, tiết Thanh minh bắt đầu từ ngày 5/4 và kéo dài đến ngày 20/4 dương lịch, trước khi chuyển sang tiết Cốc vũ. Do đó tết Thanh minh rơi vào Chủ nhật 18/2 âm lịch.
Tết Thanh minh là dịp để mỗi gia đình Việt Nam tri ân, tưởng nhớ những người thân đã mất. Đây cũng là dịp nhiều gia đình sắp xếp thời gian đến nghĩa trang chăm sóc mộ phần người quá cố.
Vào ngày này, người Việt thường chuẩn bị mâm cúng tại nhà và ngoài mộ. Tùy từng gia đình, lễ cúng tết Thanh minh có thể là lễ chay hoặc lễ mặn.
Ngoài ra, nhiều gia đình còn chuẩn bị thêm các lễ vật gồm: hương, đèn, chè, quả, rượu, nước trong, trầu cau và tiền vàng.
Ảnh minh họa: Chạn
Mâm cúng tết Thanh minh tại nhà thường có một số món ăn như: xôi, gà luộc, canh măng, các món xào…
Bên cạnh đó mâm cúng còn cần thêm trái cây, hoa tươi, trầu cau, vàng mã… Nếu không muốn cúng lễ mặn, mọi người có thể làm mâm cúng chay.
Với những gia đình không nấu cỗ cúng tết Thanh minh, gia chủ có thể thắp hương với trái cây tươi, trà, một ít bánh, kẹo để tỏ lòng biết ơn với tổ tiên.
Trước khi cúng Thanh minh tại nhà, gia chủ cần dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ, gọn gàng và lau sạch bàn thờ gia tiên.
Người cúng cần chuẩn bị trang phục lịch sự, sạch sẽ, chỉnh tề rồi lên hương, sau đó vái lạy tổ tiên và đọc văn khấn. Khi một tuần hương cháy hết, gia chủ có thể hóa vàng và xin thụ hưởng lộc.
Mâm cúng tết Thanh minh truyền thống ở ngoài mộ thường được chuẩn bị đơn giản, gồm hương, nước, hoa tươi, trầu cau, hoa quả, thuốc lá, trà, rượu trắng (kèm 5 chén đựng rượu), nến cốc màu đỏ.
Ảnh minh họa: Ngô Nhung
Cầu kỳ hơn, các gia đình cũng có thể làm mâm cúng mặn hoặc chay.
Với mâm cỗ chay, gia chủ cần chuẩn bị một số món như xôi chè, oản chuối, bánh trái, chai nước, gạo, muối, bỏng, bơ, mật ong.
Còn mâm cỗ mặn thường có rượu, thịt lợn, chân giò, gà luộc hoặc khoanh giò. Nếu ngoài mộ có nhiều bát hương thì bát nào cũng phải thắp hương, còn lễ vật đặt trên bàn chung.
Sau khi dâng mâm cúng vào chỗ thờ chung để làm lễ, các thành viên bắt đầu thắp hương, cúng bái. Một người đại diện trong gia đình sẽ đọc văn khấn tết Thanh minh cổ truyền để tưởng nhớ tổ tiên và cầu may mắn, bình an.
Khi hoàn tất, gia chủ chờ cho hương cháy khoảng 2/3 thì lễ tạ, hóa vàng và xin lộc về nhà.
Khi làm lễ cúng ngoài mộ, gia chủ nên thắp nén hương cho những ngôi mộ cạnh đó để tỏ lòng kính trọng và chia sẻ sự thành kính với những ngôi mộ không có người viếng thăm.
