Công nhân làm việc tại một nhà máy chế biến tôm xuất khẩu ở tỉnh Sóc Trăng (cũ), nay là thành phố Cần Thơ
Thiếu lao động, nhưng thiếu ở đâu?
Đề xuất của Hiệp hội Doanh nghiệp TP Cần Thơ về nhập khẩu lao động phổ thông từ Campuchia và các nước khác xuất phát từ nhu cầu có thật.
Tại hội nghị đối thoại giữa chính quyền với doanh nghiệp ngày 13-10-2026, đại diện hiệp hội phản ánh tình trạng thiếu công nhân tại các nhà máy. Ngành thủy sản cần nhiều lao động cho các khâu chế biến, phân loại, đóng gói và bảo quản, trong khi doanh nghiệp phải cạnh tranh về tiền lương để tuyển người.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa thị trường thiếu lao động và việc doanh nghiệp khó tuyển được công nhân.
Một doanh nghiệp không tuyển đủ công nhân có thể do nhiều nguyên nhân, người lao động có thể không muốn làm việc theo ca kéo dài, trong điều kiện nặng nhọc với thu nhập chưa tương xứng hoặc tại nơi quá xa nhà. Doanh nghiệp cũng có thể cần tuyển số lượng lớn trong thời gian ngắn khi nguồn cung nội vùng phân tán và thiếu cơ chế kết nối hiệu quả.
Thị trường lao động miền Tây vẫn đang tồn tại một nghịch lý, nơi cần người không tuyển được, còn người có khả năng lao động chưa tìm được việc phù hợp. Đây là sự lệch pha giữa cung và cầu, không đơn thuần là thiếu số lượng.
Số liệu từ Cục Thống kê cho biết quý 1-2026 cả nước ghi nhận gần 1,6 triệu người 15-24 tuổi không có việc làm, không học tập và không tham gia đào tạo, tăng so với quý trước và cùng kỳ năm 2025. 6 tháng đầu năm 2026 có gần 2,2 triệu người thuộc nhóm lao động không được sử dụng hết tiềm năng, gồm người thất nghiệp, thiếu việc làm và một số người ngoài lực lượng lao động nhưng có nhu cầu làm việc.
Lao động nhập khẩu: Không chỉ tiền lương
Các cam kết ASEAN về di chuyển thể nhân và tạo thuận lợi cho dịch chuyển nhân lực đã mở ra những khuôn khổ hợp tác nhất định, nhưng không đồng nghĩa với quyền tuyển dụng không hạn chế đối với mọi nhóm lao động.
Chính sách của Việt Nam lâu nay chủ yếu chú trọng chuyên gia, nhà quản lý và lao động có chuyên môn. Việc mở rộng sang lao động phổ thông cần được xem xét thận trọng.
Nếu doanh nghiệp chứng minh được nhu cầu chính đáng, việc hoàn thiện thủ tục cấp phép lao động, nhập cảnh, cư trú và tuyển dụng là cần thiết. Nhưng tháo gỡ thủ tục không đồng nghĩa với việc mặc nhiên chấp thuận nhập khẩu lao động quy mô lớn.
Câu hỏi đầu tiên phải là hiệu quả kinh tế. Lao động từ Campuchia hay các quốc gia châu Phi có thể có mức lương kỳ vọng thấp hơn, nhưng tổng chi phí còn bao gồm tuyển dụng xuyên biên giới, đi lại, giấy tờ, đào tạo, phiên dịch, chỗ ở, chăm sóc sức khỏe và quản lý.
Khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa và kỹ năng nghề có thể làm tăng chi phí, giảm năng suất hoặc phát sinh tranh chấp.
Do thiếu lao động phổ thông trong bối cảnh dân số già hóa và lực lượng lao động suy giảm, Nhật đã mở rộng tiếp nhận lao động nước ngoài từ Việt Nam, Philippines, Indonesia và nhiều nước khác.
Song, quá trình này kéo theo rào cản ngôn ngữ, khác biệt văn hóa, áp lực lên nhà ở và dịch vụ công, cùng yêu cầu quản lý cư trú, an ninh trật tự. Bài học này cho thấy nhập khẩu lao động không chỉ là đưa thêm người vào dây chuyền, mà còn đòi hỏi hệ thống quản trị dân cư và quan hệ xã hội đi kèm.
Đối với ngành thủy sản, yêu cầu về vệ sinh, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc đòi hỏi người lao động được hướng dẫn, đào tạo phù hợp. Nếu đưa số lượng lớn lao động nước ngoài vào một nhà máy, thì doanh nghiệp và chính quyền còn phải bảo đảm chỗ ở, đi lại, sinh hoạt, quản lý cư trú và phòng ngừa tuyển dụng qua trung gian thiếu minh bạch.
Đây là yêu cầu quản trị thông thường, không phải lý do để định kiến với người lao động nước ngoài.
Cũng cần tránh một hệ quả khác, nếu lao động nhập khẩu trở thành lựa chọn rẻ và dễ tiếp cận hơn, doanh nghiệp có thể ít động lực cải thiện tiền lương, điều kiện làm việc và đổi mới công nghệ.
Chính sách giải quyết thiếu hụt trước mắt là không nên kéo dài mô hình sản xuất thâm dụng lao động. Không phải mọi vị trí đều có thể thay thế bằng máy móc, nhưng giảm phụ thuộc vào lao động giản đơn là hướng đi cần thiết khi chi phí nhân công tăng và yêu cầu chất lượng ngày càng cao.
Giữ người miền Tây hay tìm người từ xa?
Trong nhiều năm qua, một bộ phận lớn người miền Tây rời quê đến TP.HCM và các tỉnh miền Đông để tìm việc. Con số 1,3 triệu người xuất cư khỏi vùng này đã tạo ra "vòng xoáy di cư". Tuy nhiên, không thể ngay lập tức kêu gọi họ quay trở lại quê nhà. Muốn xác định khả năng hồi hương, cần chính sách nhất quán, đồng bộ, cần dữ liệu về nơi đến, thời gian di cư, việc làm, độ tuổi, thu nhập và nguyện vọng của từng nhóm.
Nếu có thu nhập ổn định tại quê nhà, người lao động miền Tây sẽ hạn chế đi Bình Dương làm công nhân - Ảnh: KHẮC TÂM
Nếu có việc làm ổn định ngay tại quê nhà, bao nhiêu người sẵn sàng trở về? Doanh nghiệp phải cạnh tranh bằng tiền lương, phúc lợi, nhà ở, môi trường làm việc và cơ hội phát triển nghề nghiệp. Chính quyền cần kết nối cung cầu liên tỉnh, xây dựng cơ sở dữ liệu lao động và hỗ trợ đào tạo theo đơn đặt hàng.
Nhập khẩu lao động phổ thông có thể là phương án bổ sung cho những ngành, nghề và thời điểm thực sự thiếu hụt. Nên bắt đầu bằng các chương trình thí điểm có giới hạn, dựa trên khảo sát nhu cầu và đánh giá tổng chi phí, đồng thời bảo đảm không phân biệt đối xử và bảo vệ quyền lợi bình đẳng.
Kết quả cần được đo bằng năng suất, chi phí, mức độ ổn định nhân lực và tác động đến lao động trong nước, không chỉ bằng số người được tuyển.
Một chính sách tác động đến thị trường lao động, đời sống dân cư và quản lý xã hội phải dựa trên dữ liệu đáng tin cậy, đánh giá tác động và cơ chế giám sát minh bạch. Miền Tây không nên đóng cửa trước nguồn nhân lực quốc tế, nhưng cũng không thể coi nhập khẩu lao động là lối đi tắt thay cho cải cách thị trường lao động trong vùng.
Bài toán của miền Tây không chỉ là tìm thêm người để làm việc, mà là tạo ra những công việc đủ tốt để người lao động muốn ở lại, muốn trở về và doanh nghiệp có động lực nâng cao năng suất.
