Phân tích vụ việc dưới góc độ pháp lý, TS, luật sư Đặng Văn Cường cho rằng việc xác định trách nhiệm cần xem xét độc lập hành vi của từng chủ thể, các điều kiện xảy ra tai nạn cũng như mối quan hệ nhân quả, thay vì mặc định trách nhiệm thuộc về tài xế hoặc người đi bộ.
Người đi bộ vi phạm, trách nhiệm tài xế ra sao?
Theo luật sư Đặng Văn Cường, đường cao tốc là khu vực giao thông đặc biệt, nơi các xe đi với tốc độ cao, khiến khả năng xử lý tình huống của người lái bị giới hạn trong khoảng thời gian rất ngắn. Vì vậy, pháp luật nghiêm cấm người đi bộ vào đường cao tốc , trừ người phục vụ công tác quản lý, bảo trì.
Quy định này được ghi nhận tại khoản 3, Điều 25, Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024. Cụ thể, người đi bộ, xe thô sơ, xe mô tô, xe gắn máy và một số loại phương tiện khác không được đi trên đường cao tốc, ngoại trừ những trường hợp phục vụ công tác quản lý, bảo trì theo quy định.
Bên cạnh đó, Điều 10 Nghị định 168/2024 quy định người đi bộ vi phạm quy định về đi vào đường cao tốc có thể bị phạt tiền từ 400 đồng đến 600 nghìn đồng.
Tuy nhiên, theo luật sư Đặng Văn Cường, việc người đi bộ tự ý xâm nhập đường cao tốc là hành vi vi phạm pháp luật nhưng không đồng nghĩa tài xế ô tô đương nhiên không có lỗi.
Trong các vụ tai nạn giữa xe cơ giới và người đi bộ trên cao tốc, cơ quan tiến hành tố tụng phải xem xét độc lập hành vi của từng chủ thể. Người đi bộ có thể có lỗi vì đi vào khu vực bị cấm, nhưng người điều khiển ô tô vẫn phải tuân thủ quy định về tốc độ, khoảng cách an toàn, quan sát và xử lý tình huống.
Điều 12 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024 quy định người điều khiển phương tiện phải chấp hành tốc độ, giữ khoảng cách an toàn và điều chỉnh tốc độ phù hợp với điều kiện cầu, đường, mật độ giao thông, địa hình, thời tiết cùng các yếu tố ảnh hưởng đến an toàn giao thông. Do đó, cần phân biệt giữa hành vi vi phạm quy tắc giao thông và hành vi có quan hệ nhân quả trực tiếp với hậu quả chết người.
Nếu người đi bộ bất ngờ xuất hiện trong phạm vi rất gần, tài xế đang chạy đúng tốc độ, đúng làn đường, tập trung quan sát và về mặt khách quan không có khả năng phanh hoặc tránh để ngăn hậu quả thì không thể chỉ căn cứ vào việc có người tử vong để kết luận tài xế có lỗi.
Ngược lại, nếu tài xế chạy quá tốc độ, thiếu chú ý quan sát, sử dụng điện thoại, không giữ khoảng cách an toàn hoặc có điều kiện phát hiện, xử lý tình huống nhưng không thực hiện thì việc người đi bộ đi sai không đương nhiên loại trừ trách nhiệm của người lái xe.
Người đàn ông chạy băng qua cao tốc, bị ô tô chạy ở làn 100km/h tông tử vong.
Tài xế có phải bồi thường?
Đề cập đến trách nhiệm của tài xế trong trường hợp đã chạy đúng tốc độ, đúng làn đường nhưng không thể tránh người đi bộ bất ngờ xuất hiện, luật sư Đặng Văn Cường cho rằng, cần phân biệt rõ trách nhiệm hình sự và trách nhiệm dân sự.
Về trách nhiệm hình sự, Điều 260 Bộ luật Hình sự quy định tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ. Để xử lý hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh người tham gia giao thông có hành vi vi phạm quy định về an toàn giao thông và hành vi đó có mối quan hệ nhân quả với hậu quả thuộc trường hợp luật định.
Theo luật sư, việc một người tử vong trong vụ tai nạn không đồng nghĩa người điều khiển phương tiện gây ra va chạm đương nhiên có lỗi hình sự.
Trường hợp người lái xe hoàn toàn tuân thủ quy định, tình huống xảy ra đột ngột, nằm ngoài khả năng dự liệu và xử lý hợp lý của một người lái xe bình thường, được xác định là sự kiện bất ngờ, không có căn cứ chứng minh tài xế có lỗi thì không đủ cơ sở để kết tội theo Điều 260 Bộ luật Hình sự.
Tuy nhiên, trách nhiệm dân sự lại được xác định theo những nguyên tắc khác. Theo Điều 601 Bộ luật Dân sự năm 2015, ô tô được xác định là nguồn nguy hiểm cao độ. Chủ sở hữu hoặc người chiếm hữu, sử dụng nguồn nguy hiểm cao độ về nguyên tắc có thể phải bồi thường thiệt hại ngay cả khi không có lỗi, trừ những trường hợp luật định.
Trong đó có trường hợp thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị thiệt hại hoặc do sự kiện bất khả kháng, tình thế cấp thiết.
Vì vậy, luật sư lưu ý không thể đồng nhất việc không phải chịu trách nhiệm hình sự với việc đương nhiên không phát sinh bất kỳ nghĩa vụ bồi thường dân sự nào. Hai loại trách nhiệm này có căn cứ pháp lý và cách xác định riêng.
Đơn vị quản lý cao tốc có thể phải chịu trách nhiệm
Bên cạnh trách nhiệm của người đi bộ và tài xế, luật sư Đặng Văn Cường cho rằng cần xem xét cả trách nhiệm của đơn vị quản lý, vận hành tuyến cao tốc, đặc biệt trong trường hợp hàng rào bảo vệ bị hư hỏng, cổng mở hoặc tồn tại lối xâm nhập trái phép trong thời gian dài.
Theo luật sư, Luật Đường bộ năm 2024 đã quy định riêng về công tác quản lý, vận hành, khai thác, bảo trì và bảo vệ kết cấu hạ tầng đường cao tốc tại Điều 49.
Theo đó, việc kiểm tra, bảo vệ kết cấu hạ tầng đường cao tốc phải được thực hiện thường xuyên. Những hạng mục liên quan đến an toàn chạy xe phải được kiểm tra, đánh giá và sửa chữa, khắc phục kịp thời.
Đặc biệt, Điều 53 Nghị định 165/2024 quy định đơn vị khai thác, bảo trì phải thực hiện công tác tuần đường nhằm kiểm tra tổ chức giao thông, tai nạn và tình trạng công trình; kịp thời phát hiện hư hỏng cũng như các hành vi xâm phạm, lấn chiếm, sử dụng trái phép đất đường cao tốc, hành lang an toàn đường cao tốc để xử lý hoặc báo cáo cấp có thẩm quyền.
Nếu có căn cứ chứng minh hàng rào cao tốc hư hỏng trong thời gian dài, tồn tại lối mở trái phép, người dân thường xuyên xâm nhập nhưng đơn vị quản lý đã biết hoặc phải biết mà không kiểm tra, khắc phục, cảnh báo hoặc báo cáo cơ quan có thẩm quyền thì không thể loại trừ trách nhiệm của chủ thể quản lý, vận hành.
Vụ tai nạn xảy ra vào sáng 2/11 trên cao tốc Pháp Vân - Cầu Giẽ hướng Ninh Bình - Hà Nội (xã Hồng Vân, Hà Nội).
Thời điểm trên, xe con đang đi ở làn sát dải phân cách giữa (nơi có tốc độ tối đa cho phép 100km/h), thì một người đàn ông bất ngờ chạy băng qua đường cao tốc.
Do một phần tầm nhìn bị một xe tải chạy ở làn bên cạnh che khuất, chiếc xe con không kịp xử lý, tông trực diện vào người đàn ông chạy qua đường. Vụ tai nạn làm nạn nhân tử vong tại chỗ.
