Giữa lòng Cố đô Huế trầm mặc, những biệt thự cổ vẫn lặng lẽ hiện diện, lưu giữ ký ức về một thời vàng son. Không chỉ sở hữu nét kiến trúc Đông Dương đặc sắc, mỗi công trình còn là một chứng nhân lịch sử, gắn với cuộc đời của những danh thần, trí thức và nhiều người đã có những đóng góp cho đất nước.
Nằm bên bờ nam sông Hương, tại số 148 đường Bùi Thị Xuân (phường Thuận Hóa, Tp.Huế), ngôi biệt thự của Thượng thư Tôn Thất Quảng là một trong những công trình như thế.
Ngôi biệt thự của Thượng thư Tôn Thất Quảng tại số 148 đường Bùi Thị Xuân (phường Thuận Hóa, Tp.Huế) nay đã xuống cấp.
Được xây dựng vào năm 1914, công trình mang phong cách kiến trúc Đông Dương hài hòa giữa nghệ thuật truyền thống Huế và kỹ thuật xây dựng phương Tây.
Theo ghi nhận của PV, nhiều hạng mục của ngôi biệt thự như bình phong, bể cạn, hòn non bộ trước sân đã phủ kín cỏ dại, tường nhà loang lổ, mái ngói nhuốm màu rêu phong. Dẫu vậy, vẻ đẹp sang trọng của một biệt thự vườn xứ Huế vẫn hiện hữu trong từng đường nét kiến trúc.
Ít ai biết rằng, nơi đây từng là địa chỉ gắn với một giai đoạn đặc biệt của lịch sử dân tộc. Theo tư liệu lịch sử, trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, ngôi biệt thự là nơi gặp gỡ của nhiều nhân sĩ, trí thức yêu nước, đồng thời che chở, nuôi giấu nhiều cán bộ hoạt động cách mạng.
Ghi nhận những đóng góp của gia đình đối với sự nghiệp cách mạng, năm 2008, cố Thượng thư Tôn Thất Quảng được Chủ tịch UBND tỉnh Thừa Thiên-Huế (nay là Tp.Huế) tặng bằng khen vì những cống hiến trong cuộc kháng chiến của dân tộc.
Năm 1984, gia đình chuyển nhượng biệt thự cho Xí nghiệp Nuôi trồng thủy sản Thừa Thiên-Huế làm trụ sở. Sau khi doanh nghiệp chuyển đi nơi khác, công trình rơi vào cảnh xuống cấp theo thời gian.
Cách đó không xa, căn biệt thự tại số 66 Nguyễn Sinh Cung (Tp.Huế) cũng đang chìm trong sự trầm lắng.
Lớp vôi tường bong tróc, mái ngói sụp đổ từng phần, cỏ dại phủ kín sân vườn. Nổi bật giữa khung cảnh trầm mặc đó là cây bồ đề cổ thụ với bộ rễ bám chặt vào tường nhà, tạo nên hình ảnh vừa kỳ bí vừa khiến nhiều người không khỏi tiếc nuối.
Ngôi biệt thự của bác sĩ Ưng Thông xuống cấp, có một cây bồ đề cổ thụ bao phủ.
Biệt thự rộng hơn 200 m² này từng thuộc sở hữu của bác sĩ Nguyễn Phúc Ưng Thông (1882-1951), một trong những người đặt nền móng cho sự phát triển của Tây y ở Trung kỳ.
Là cháu nội của thi sĩ Tuy Lý Vương Nguyễn Phúc Miên Trinh (con trai thứ 11 của vua Minh Mạng), bác sĩ Ưng Thông từng học tại Trường Y khoa Đông Dương, sau đó trở về công tác tại Nhà thương Huế và giữ nhiều trọng trách trong Thái Y viện triều Nguyễn, trực tiếp chăm sóc sức khỏe cho vua và hoàng gia.
Chia sẻ với Người Đưa Tin, ông Nguyễn Phước Vĩnh Khánh, hậu duệ đời thứ 5 của Tuy Lý Vương, cho biết, biệt thự được bác sĩ Ưng Thông xây dựng theo phong cách Đông Dương sau chuyến tháp tùng vua Khải Định sang Pháp năm 1922. Đây cũng là giai đoạn kiến trúc Đông Dương phát triển mạnh tại Huế, cùng thời với điện Kiến Trung trong Hoàng thành.
Hiện trước khuôn viên biệt thự vẫn còn mộ song táng của bác sĩ Ưng Thông và phu nhân.
Ông Vĩnh Khánh chia sẻ, thân nhân của bác sĩ Ưng Thông hiện sinh sống ở nước ngoài nhưng đều mong muốn công trình được bảo tồn nhằm phát huy các giá trị văn hoá cũng như ghi nhận, tôn vinh những đóng góp của ông đối với nền y học Việt Nam.
Ngôi biệt thự nay đã xuống cấp nghiêm trọng.
Trở lại với ngôi biệt thự ở số 148 đường Bùi Thị Xuân, TS. Phan Thanh Hải, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Tp.Huế, thông tin, Thượng thư Tôn Thất Quảng là nhân vật lịch sử tiêu biểu của một gia đình hoàng tộc danh giá cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.
Trong suốt cuộc đời làm quan, ông luôn giữ được khí tiết của một vị quan thanh liêm, yêu nước và thương dân.
Không chỉ mang giá trị về kiến trúc, biệt thự của Thượng thư Tôn Thất Quảng còn là một địa chỉ gắn với truyền thống yêu nước và cách mạng của Thừa Thiên-Huế.
Theo TS. Phan Thanh Hải, đây là một trong những biệt thự Đông Dương tiêu biểu còn khá nguyên vẹn của Huế, sở hữu khuôn viên gần 5.000 m² bên dòng sông Hương, hội tụ đầy đủ giá trị về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và cảnh quan.
Trong bối cảnh nhiều công trình kiến trúc thời thuộc địa tại Huế đã bị phá bỏ hoặc cải tạo làm mất đi giá trị nguyên gốc, việc công trình này vẫn còn được giữ gìn tương đối nguyên vẹn là điều rất đáng quý.
TS. Phan Thanh Hải cho rằng, trước sự xuống cấp của công trình, cần sớm xây dựng các giải pháp và kế hoạch cụ thể nhằm bảo tồn, trùng tu, đồng thời phát huy giá trị của ngôi biệt thự.
"Công trình hoàn toàn có thể được chuyển đổi thành một thiết chế văn hóa như: bảo tàng, nhà hát hoặc không gian sinh hoạt cộng đồng, vừa phục vụ người dân, vừa trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước. Bên cạnh đó, khi quy hoạch chỉnh trang hai bờ sông Hương qua trung tâm Tp. Huế được hoàn thiện, việc kết nối biệt thự Thượng thư Tôn Thất Quảng với các di sản lân cận sẽ hình thành một tuyến tham quan đặc sắc, góp phần tạo nên sản phẩm du lịch mang đậm bản sắc Cố đô và níu chân du khách”, TS. Phan Thanh Hải đề xuất.
Lê Kông - Bảo Châu
