Tết độc đáo, bắt đầu từ nhà trưởng họ
Cuối tháng 11, 12 âm lịch, khi sương sớm còn giăng kín các sườn đồi miền tây Thanh Hóa, những bản làng người Dao quần chẹt lại bước vào mùa Tết đặc biệt nhất trong năm – "Tết năm cùng". Không ồn ào, không pháo hoa, Tết của người Dao là những ngày sum họp kéo dài, nơi mỗi mâm cỗ là một lời tri ân tổ tiên, mỗi chén rượu là lời chúc cho năm mới đủ đầy.
Từ sáng sớm, những người phụ nữ đã dậy thổi lửa, đồ xôi chuẩn bị ăn Tết.
Mỗi người một việc...
Họ cùng nhau xuống bếp.
Những ngày cuối năm 2025, ghi nhận tại thôn Hạ Sơn, xã Ngọc Lặc, không khí Tết đã rộn ràng từ lúc trời còn mờ sương. Trong căn nhà sàn của một gia đình người Dao, đàn ông mổ lợn, làm gà; phụ nữ giã bánh, chuẩn bị lễ vật. Tiếng chày giã bánh giày vang đều giữa núi rừng, hòa cùng mùi khói bếp và mùi thịt nướng than hồng, tạo nên một bức tranh Tết ấm cúng, tất bật.
Giã bánh giày là phong tục không thể thiếu trong "Tết năm cùng" của người Dao.
Bánh giày được giã từ gạo nếp.
"Tết năm cùng" là một phong tục chỉ có ở người Dao quần chẹt xứ Thanh. Khác với Tết Nguyên đán cố định theo lịch, Tết năm cùng được tổ chức luân phiên, bắt đầu từ nhà trưởng họ, sau đó mới đến các gia đình khác và kéo dài cho tới sát Tết cổ truyền.
Để có một cái Tết trọn vẹn, từ nhiều tháng trước, các gia đình đã nuôi lợn, gà, chọn gạo nếp ngon, chuẩn bị nguyên liệu làm bánh. Theo anh Phùng Văn Cảnh, người Dao quan niệm Tết chỉ thực sự "no ấm" khi con cháu, họ hàng tụ họp đông đủ.
Mâm cơm cúng tổ tiên được hoàn thiện.
Gà và lợn luộc không thể thiếu trong mâm cúng.
"Mỗi nhà thường chuẩn bị từ 10 đến 20 mâm cỗ, có nhà tới 30 mâm. Anh em họ hàng góp của, góp công, nhưng quan trọng nhất vẫn là vai trò của trưởng họ, người đứng ra tổ chức và mời thầy cúng", anh Cảnh nói.
Trong ngày Tết, phụ nữ Dao khoe sắc trong những bộ trang phục truyền thống rực rỡ, thêu tay cầu kỳ. Màu đỏ, xanh, vàng nổi bật giữa không gian núi rừng tạo nên nét chấm phá đặc trưng của ngày lễ.
Món thịt lợn nướng cũng được các chị em phụ nữ chung tay làm tỉ mỉ.
Mâm cúng và nghi lễ thiêng
Trong mâm cúng "Tết năm cùng", dù giàu hay nghèo, không gia đình nào thiếu 3 lễ vật: Thịt lợn, thịt gà và bánh giày. Để có những chiếc bánh trắng ngần, dẻo thơm, người Dao chọn riêng những bông nếp mẩy nhất từ vụ mùa trước. Đến ngày Tết, phụ nữ đảm nhiệm khâu xay, đồ xôi; những trai tráng khỏe mạnh nhất bản được giao việc giã bánh.
Mẻ bánh đầu tiên do ông trưởng họ nặn thành từng chiếc, đặt lên lá chuối xanh, tuyệt đối không ai được nếm. Đó là phần bánh dành riêng để dâng lên tổ tiên.
Các thầy đang thực hiện nghi lễ cúng tổ tiên.
Nghi lễ cúng là phần quan trọng nhất của Tết năm cùng, thường kéo dài hơn một giờ. Ba thầy cúng thông thạo tiếng Dao cổ đảm nhiệm việc hành lễ. Thay cho hương trầm, người Dao đốt một loại vỏ cây rừng thơm, đặt trong chén nhỏ cùng than hồng.
Trước bàn thờ, thầy cúng cao niên nhất cầm gậy thánh – biểu trưng cho quyền uy và sự kết nối tâm linh – bẩm báo với tổ tiên về thành quả lao động của cả dòng họ, cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, gia đình yên ấm.
Sau nghi lễ cúng, mâm cơm được dọn ra để thưởng thức.
Sau nghi lễ, lễ vật được hạ xuống, dọn thành những mâm cơm lớn. Theo tục lệ, thầy cúng và các vị chức sắc trong làng ngồi ở vị trí cao nhất và dùng bữa trước, sau đó đến họ hàng, con cháu, khách khứa. Tất cả món ăn đều đặt trên lá chuối tươi – biểu tượng của sự tinh khiết và gắn bó với thiên nhiên.
Trong bữa ăn, những chén rượu được chuyền tay, lời chúc năm mới vang lên rôm rả. "Tết năm cùng" không chỉ là dịp tạ ơn tổ tiên mà còn là thời điểm để cộng đồng gắn kết, chia sẻ buồn vui sau một năm lao động vất vả.
"Cứ đến Tết của dân tộc mình là ai cũng háo hức. Đây là dịp anh em trong dòng họ gặp mặt, quây quần. Phong tục này đã ăn sâu vào mỗi thế hệ", bà Triệu Thị Mạnh, người dân thôn Hạ Sơn, chia sẻ.
Thanh Hóa chỉ đạo làm rõ thông tin báo chí phản ánh liên quan di tích Hòn Vọng PhuĐỌC NGAYTheo ông Triệu Văn Chính, Bí thư chi bộ thôn Hạ Sơn, hiện thôn có hơn 260 hộ người Dao quần chẹt. Dù đời sống ngày càng đổi thay, bà con vẫn gìn giữ nghiêm cẩn phong tục Tết năm cùng – một nét văn hóa đặc sắc của dân tộc.
"Người Dao quan niệm, nhà nào càng đông khách đến ăn Tết thì năm mới càng may mắn. Vì thế, những ngày Tết năm cùng, cả bản làng đều ngập tràn không khí hân hoan", ông Chính nói.
Ở miền núi Thanh Hóa, nơi người Dao quần chẹt và Dao Tiền cùng sinh sống, "Tết năm cùng" không chỉ là một ngày lễ, mà là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, giúp đồng bào gìn giữ bản sắc giữa nhịp sống hiện đại.
